Хүмүүний араншин - Aranshin.mn http://aranshin.mn/ ru Хүмүүний араншин - Aranshin.mn DataLife Engine ЦАСАН ДУНДАХ ЦАГААН ХАЛААДТАН http://aranshin.mn/index.php?newsid=1630 http://aranshin.mn/index.php?newsid=1630
      Х.Ганчимэг буйд нутгийн багийн төвийн залуухан эмч. Дуудлагаас дуудлагын хооронд дуг хийх ч эрхгүй зүтгэх дэлхийн мянга, мянган эмчтэй адилхан тангараг өргөсөн ч алслагдсан нутагт ажилладаг гэдгээрээ тэр бусдаас өөр. Бусад залуусын адил аймгийн төв, улсын нийслэлд ажиллах боломж байсан ч түүний сонгосон зам нь Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сум, тэр тусмаа Ренчинжугнай багийн эмч байлаа. Эмчийн тангаргаа өргөснөөсөө хойш тэр хэдэн зуун километрийг хээр мориороо туулж, иргэддээ шаардлагатай эмчилгээ, үзлэгийг хийсэн гэж санана. Өвөлдөө мориных нь хэнхдэг цээжээр цас татаад, зундаа гол ус үерлээд Х.Ганчимэгийн хүрэх дуудлагын зам бартаатай. Түүнээс гадна хээрийн амьтан, тайгын хүйтэн гээд асуудал мундахгүй. Гэвч тэр өргөсөн тангарагтаа үнэнч зүтгэж, хэнд ч ялархаж, гомдохгүйгээр ажлаа хийж байгаа эгэл жирийн эмч юм. Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сум, тэр тусмаа Ренчинжугнай багийн нутаг, Жугнай нуур хавиар цас их унана. Арванхоёрдугаар сарын эхэн атал аль хэдийнэ гурван төө гаруйтай цас унаж, хунгарлаад дагтаршжээ. Булнайн нурууны ар бэл, дуунд мөнхөрсөн домогт Тэсийн голын хөндий тул цас ийн их унахаас аргагүй, тэсгим жавар тачигнана ч гэж жигтэйхэн. Жугнай нуурын урдхан Ш.Отгон гуайнх ганц гэрээр өвөлжиж буй.

     Өдгөө 92 настай Ш.Отгон гуайн хүүхдүүд ажлаар аймгийн төв ороод түр эзгүй, тэрбээр гэртээ ганцаар суугаа. Утасдая гээд сүлжээгүй, уулзъя гээд саахалтгүй, хөр цасан дундах ганц гэрт зуухныхаа амыг сахин суух Ш.Отгон гуайн энэ аж байдалд хаа байсан сумын төвөөс нэгэн хүн санаа чилээж, сэтгэл түгшээнэ. “За байз, Отгон гуайн даралт хэвийн болов уу, ханиад хүрчихээгүй байгаа, хэрэгцээний эм тантай болов уу” гэсэн бодол Ренчинжугнай багийн эмч Х.Ганчимэгийг удаан суулгасангүй. “Ерөөсөө л очъё далимд нь зам дагуу хэд гурван айлаар оръё, Дулмаагийн бага охиных нь цээжийг ч нэг чагная” гэсээр тэр бослоо. Тусламжийн цүнхэндээ даралтны, ханиадны, халууны эм, тариа нэмж, чагнуур сэлтээ шалгахаа мартсангүй. Хурган дотортой дээл, тэмээний ноосон малгай, годон гутлаар жимбийтэл дулаалж аваад гарлаа. Түүний хариуцдаг Ренчинжугнай баг 160 гаруй малчин өрхийн 580 гаруй хүн амтай. Тэднээс хамгийн өндөр настай нь Ш.Отгон гуай. Тиймээс ч Х.Ганчимэг илүүтэй санаа зовниж, очихоор шулуудсан нь энэ. Сумын төвөөс Ш.Отгон гуайнх хүртэл 60 гаруй км. Цэцэрлэг сумын эмнэлэг үзлэг, дуудлагад жирийлгэдэг “УАЗ-469”- тэй ч “Өвдөөд эхэлсэн, юу юугүй төрөх нь” гэх яаралтай дуудлагад явахаар болж, замд нь дайгдая гэсэн ч өөр зүгт явах тул тэр явган хоцров. Сумын, тэр тусмаа багийн эмчийн зовлон унаа, тэрэгний энэ мэт гачлангаас эхэлнэ. Хэрвээ хөл дээрээ явж чадахааргүй хүнд өвдсөн, хэзээ мөдгүй төрөх болсон дуудлага ирвэл л Х.Ганчимэг “УАЗ”- тайгаа давхина. Бусад “хөнгөн” дуудлагад морьтой, мотоциклтой, бүр явган таваргах ч үе бий. Зун, намрын дулааны цагт бол яах вэ, болоод байна. Харин өвөл, хавар л хэцүү. Ялангуяа гурван төө гаруйтай цас уначихсан, явган таваргах ч боломжгүй ийм өвөл. Аз болж, мал тооллогын комиссын “УАЗ-469”-тэй таарч, замын талд дайгдахаар боллоо. Замдаа хэд хэдэн удаа цасанд сууж, комиссынхон хормойгоо шууж, хөлсөө арчин хүрзэдсээр. Х.Ганчимэг ч хараад суусангүй, түрж, түлхэлцсээр явлаа. Өвлийн өдөр богино, үд хэвийх алдад замын талд хүрч, комиссынхон эхний зорьсон айлдаа буулаа. Харин Х.Ганчимэгийн маршрут өөр тул, тэндээсээ биеэр жижиг хээр морь эмээллүүлж аваад мордлоо. Өвчүүг нь давж, өмөлдрөгт нь тулсан хөр цасыг хээр морь зүсэн, зүтгэсээр. Харин Х.Ганчимэг уур цан савсуулж, өнгөрснөө, ирээдүйгээ, ер нь элдвийг эргэцүүлж явлаа. Тэр энэ Цэцэрлэг сумандаа төрж, өссөн. Хүүхэд ахуйдаа хатгаа тусаж, айхтар өндөр халуурч байхад нь хөмсөг, сормуус нь битүү цантаж мөстөөд, хацар нь хөлдсөн үү гэлтэй хөхөрчихсөн багийн эмч бүсгүй морьтой шогшуулсаар ирж, амийг нь аварчээ. Энэ явдлыг өөрөө сайн санадаггүй ч хожим гэрийнхнээсээ сонсож, тэр цагаас “Эмч болно” гэсэн бат итгэлтэй, мөрөөдөлтэй болжээ. Ингээд 2014 онд Өвөрмонголын Ордос хотын Эрүүлийг хамгаалах их сургуульд Уламжлалт анагаах ухааны бага эмч мэргэжил эзэмшиж, төгсжээ. Эргэж ирээд төрөлх Цэцэрлэг сумынхаа Ренчинжугнай багийн эмч болж, тангараг өргөснөөс хойш тав дахь жилдээ, бас тав дахь өвлөө ажиллаж буй нь энэ юм. Багийн эмч болоод удаагүй байхад нь түүнд алсын дуудлага иржээ. “Түргэхэн хүрээд ирээрэй, Ганаа эмч ээ.Төрөх гээд байхшиг байна” гэсэн хоёр өгүүлбэртэй дуудлага байв. Мал ахуй, сүү сааль гэсээр төрөх хугацаагаа тулгачихдаг нийтлэг дутагдал хөдөөд элбэг. Намрын налгар цаг таарсан тул түргэний “УАЗ”-тайгаа дахиад очиж. Гэтэл сумын эмнэлэг бараадаж амжихааргүй байсан тул арга буюу гэрт нь амаржуулж, эх барьж авчээ. Энэ дуудлага, эх, нярай хоёрыг эсэн мэнд амаржуулсан энэ мөч, хүйн ээж боллоо гэсэн баяр бахдал нь түүнийг эмч мэргэжлийн сайханд улам дурлуулжээ.

     Тиймээс ч тэр тав дахь өвлөө хөр цас туучин яваа нь энэ. Хээр морь, Х.Ганчимэг эмч хоёр ийн дурсамж, зам хоёрыг туучин зүтгэсээр Ш.Отгон гуайн өвөлжөөний арын хяраар давж орж ирлээ. Яндангаас нь утаа суунаглахыг харсан тэр мөчдөө Х.Ганчимэг бага ч атугай санаа амрах шиг болов. Яваад орвол Ш.Отгон гуай өвдсөн янзгүй, өөдөөс нь мишээсээр угтлаа. Даралт нь хэвийн, даарч хөрөөгүй, хий ханиалга ч үгүй тун сайн сууж байжээ. Судсыг нь, цээжийг нь хоёр ч удаа чагнав. Сая нэг түүний санаа амарлаа. Хаа байсан 60 км-ийн цаанаас, мал тооллогын машинд дайгдаж, мориор хөр цас туучиж ирснийх эрүүл саруул суугааг нь мэдээд, хараад буцах түүнд юу юунаас илүү сайхан байлаа. Хол зам туулж ирсэн гээд хоол, цай идэж тухлаад, хонож өнжих эрх байхгүй. Өөр хүн өвдвөл яана, өөрийнх нь утас холбогдохгүй бол яана. Тэр хээр морио унаад, хөр цасан дундуур буцаад замдаа гарлаа. Энэ бол Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын Ренчинжугнай багийн эмч Х.Ганчимэгийн ажлын ердөө нэгээхэн л өдөр. Өдөр бүр энэ мэтээр машин, морь, мотоцикл, аль таарсантай нь өдөр шөнө, өвөл, зун, цастай, бороотой алинд ч очих айлдаа, өвдсөн зовсон хүн бүр дээр очно. Хацар, хөлөө хайруулан, хөр цас туучиж явах эмэгтэй хүнд амар биш ч тэр сонгосон мэргэжил, өргөсөн тангараг, төрөлх нутгийнхнаа бодно.

        Алсын дуудлагад мориор явж, үүрээр гэртээ ирчихээд, өглөө нь дахиад л “..тэр буурайн бие сайн болов уу, тэрний багынх нь ханиад яагаа бол, тэдний хүүгийн вакцины хугацааг сануулах юм шүү, тэрний маань төрөх хугацаа дөхсөн шүү” гэж бодсоор сэрнэ. Дуудлага алдахгүй гэж утсаа чагнана. Дуудлага ирэхгүй байсан ч сумын эмнэлгийнхээ хоёр давхар цагаан байшинд шигдэж суухыг хүсэхгүй, багийнхаа айлууд руу гарч одно. Тэр ингэж төрөлх Цэцэрлэг сумынхаа Ренчинжугнай багийн эмчээр долоон жил ажилласан. Энэ бүхний дараа тэр эмч мэргэжилдээ илүү дурлаж, бага эмчийн мэргэжлээ их эмч болгож ахиулахаар 2021 онд Улаанбаатар хотод ирж, Эм зүйн шинжлэх ухааны их сургуульд Уламжлалт анагаах ухааны Их эмчээр суралцаж эхэлсэн. Суралцахын хажуугаар 2021 оны арваннэгдүгээр сараас Онцгой байдлын ерөнхий газрын харьяа “Жаргалант сэргээх засах төв”-д Ерөнхий мэргэжлийн сувилагчаар ажиллажээ. Улмаар Онцгой байдлын албан хаагч болсны хувьд 2023 онд цэргийн тангараг өргөсөн. Одоо тэр Онцгой байдлын ерөнхий газрын харьяа “Жаргалант сэргээх засах төв”-д дэд ахлагч цолтойгоор Ерөнхий мэргэжлийн сувилагчаар ажиллаж байгаа. Эмчийн, бас цэргийн тангараг өргөсөн, хос тангарагтан. Хэдий одоо эм тарианы үнэр ханхалсан, дулаахан, бас цэвэрхэн орчинд ажилладаг цагаан халаадтай, цолтой эмч болсон ч гэлээ өвчтөндөө очихын тулд цас туучиж явсан долоон жилээ өдөр бүр эргэн дурсдаг. Дөрвөн ханатай жижигхэн гэрт эх, нярайг эсэн мэнд амаржуулаад, хүйн ээж болсондоо итгэж ядан хөлсөө арчиж суусан төр мөчөө, мал тооллогын машинд дайгдаж, мориор цас туучин Ш.Отгон гуайнд очсоноо, сэтгэл амраад буцаж явснаа, гээд бүгдийг нь. Чухам энэ долоон жил түүнийг эмч мэргэжлийн сайханд дурлуулж, хэцүүд сургасан учраас тэр.

 

]]> ahiimaa Tue, 10 Mar 2026 16:28:22 +0900 Ч.ОДХҮҮ: ХЭНТИЙН МЭРГЭН ЛАМААДАН ХҮҮ ЧИНЬ МИНИЙ ААВ ЮМ ШҮҮ ДЭЭ http://aranshin.mn/index.php?newsid=1624 http://aranshin.mn/index.php?newsid=1624

-Аавыг “Хүүхэн хутагт”-ын хойд дүрээр тодроод удаагүй байхад нь чадалтай болгон очиж мэргэлүүлдэг, мөргөж, сөгддөг, шээсийг нь хүртэл тосож, хүртдэг байсан тухай уншиж байсан-

       Гомбын үрчилж авсан Цэрэнпунцаг хүү гурван настайдаа “Хүүхэн хутагт”-ын хойд дүрээр тодорч, Ламаадан нэртэй болсон байдаг. Тэр цагаас хойш өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван цагийг нэвтэрхий хардаг гоц ухаантай мэргэн хүүг зорих сүсэгтэн олны хөл тасрахаа больжээ. Тэдний гадаа өдөр бүр л долоон хошууны даншиг наадам болж байгаа юм шиг л хол ойроос хүмүүс цугларч, өвчин зовлонгоо нимгэлүүлэхээр торго дурдан, тостой даавуу, хадаг яндар, алт, мөнгөн эдлэл гээд байж болох бүхнээ барьц болгон барьж очдог байлаа. Сүүлдээ олны сүсэг бишрэл Ламааданг тухтай ч бие засуулахгүйд хүрч, шээсийг нь тосож хүртдэг, суусан газрынх нь шороог өвөртөлдөг гэх зэргээр өдөр ирэх тусам нэрд гарч байжээ. Түүгээр ч зогсохгүй буриадууд мэргэн хүүг бурхан тахил мэт өргөж, мөрөн дээрээсээ буулгадаггүй, газар гишгүүлдэггүй байсан гэдэг.

      Хэнтийн мэргэн жаал буюу “Хүүхэн хутагт”-ын хойд дүр хэмээн тодорсноосоо болж аав, ээжийгээ цаазлуулж, гурван эцэг, дөрвөн эхийн гар дамжин, нэрээ гурван удаа солиулж, бусдын эрхшээлд бага, залуу насаа өнгөрүүлж, ээдрээт амьдрал туулсан энэ хүн бол Хэнтийн мэргэн Ламаадан буюу С.Чимиддорж юм. 1922-1939 оны аймшигт хэлмэгдүүлэлт түүний амьдралыг ийн орвонгоор нь эргүүлсэн гэхэд болно. Тэрээр 1936 онд Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сумын иргэн Зэсэнгийн Сэрээтэр хэмээх айлд мэндэлсэн байдаг. Тэд Цэрэнпунцаг хүүгээ хоёр ой хүрэх гэж байхад нь Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын тавдугаар багийн иргэн Гаравын Гомбынд үрчлүүлжээ. Учир нь, түүний ээжийн хоёр нүд, аав Сэрээтэрийнх нь нэг нүд хараагүй байсан тул хүүгээ өсгөж, хүн болгоход бэрх хэмээн айлд үрчлүүлсэн гэдэг. Ингээд Цэрэнпунцаг хүү үрчилж авсан ачлалт аав, ээжийнхээ өвөр дээр энх тунх бойжиж, бусдын адил жаргалтай сайхан амьдарч байжээ. Гэтэл нэг л өдөр Пэрэнпунцаг хүүд төдийгүй түүнийг үрчилж авсан Г.Гомбын гэр бүлийн хувь тавилан төсөөлшгүйгээр эргэсэн юм. Учир нь, Хэнтийн Балдан Бэрээвэн хийдийн Номун хаан Н.Норов хэмээх том лам тэднийд заларч, Цэрэнпунцагийн аав Гомбо, ээж Янжинлхам нарт “Танайд “Хүүхэн хутагт”-ын хойд дүр тодорсон байна. Нэрийг нь сольж, Ламаадан болго” хэмээн айлдаж, хүүг өөртөө шавь оруулж, ойр зуурын уншлага, ном зааж эхэлсэн байдаг. Аав, ээж нь ч “Хүүхэн хутагт”-ынхаа хойд дүрийг ёслол төгөлдөр тодруулах нь зүйтэй хэмээн үзэж, нутаг усныхандаа зар тарааж, өргөн хүрээтэй цайллага хийсэн гэдэг. Тэр цагаас хойш “Хүүхэн хутагт”-ын хойд дүр хэмээгдэх Ламааданд сүсэглэсэн олны хөл тэднийхээс тасрахаа больж, нутаг нутгаас аврал эрсэн сүсэгтнүүд өглөө, оройгүй Ламааданд мөргөл үйлдэх болжээ. Тэрээр багшийнхаа зааснаар сүсэгтэн олонд адис жанлав хүртээж, аврал буянаа хайрлаж эхэлсэн гэдэг юм. Ламаадан ч сүсэгтэн олны асууж, сурагласан болгоныг гарамгай сайн мэддэг туйлын мэргэн жаал байжээ.
       Хүүгийн мэргэн түргэн байдлынх нь тухай Дотоод явдлын яамныхан төдийгүй Маршал Х.Чойлбалсанд мэдээлэл байнга очиж байж. Улмаар Дотоод явдлын яамнаас Ламааданы аав, ээж, нутгийн лам нарт нь “Бурхан шашны бурангуй үзлээ зогсоо” хэмээн хэд хэдэн удаа мэдэгдсэн боловч сүсэгтний цуваа огт тасрахгүй байж. “Тушаал биелүүлсэнгүй” хэмээн Дотоод явдлын яамны сайд Б.Шагдаржавын гарын үсэг бүхий 025 дугаар тоот тушаалаар эцэг Г.Гомбыг 1944 оны есдүгээр сарын 2-нд баривчлан хорьсон байдаг. Ийн авч явсныхаа дараа ар гэрийнхэн болон нутгийнханд нь Гомбыг “Мориндоо чирүүлж нас барсан” хэмээх цуу яриа тараажээ. Гэвч Ламаадан хүү түүнийг шоронд байгаа гэдгийг нь хэлж, эхнэр нь таньдаг хүнээрээ эргэлт оруулсан байна. Гэтэл Дотоод явдлын яамныхан болон Маршал Х.Чойбалсан энэ явдлыг нь олж мэдээд, н.Янжинлхамыг баривчлан Гомбын хамт дээлийг нь толгой дээгүүр нь нөмөргөн зогсоож байгаад буудан хороосон гэдэг. Ингээд Ламаадан хүүг наймхан настайд нь  аав, ээжээс нь өнчрүүлж, хагацал, зовлон үзүүлсэн байдаг. 
      Дотоод явдлын яамныхан аав, ээжийг нь хөнөөснийхөө дараа Ламааданг шууд хөнөөж чадсангүй. Түүнийг тойрон хүрээлэх сүсэгтэн олны хэл амнаас айхдаа хүүг сургуульд сургах нэрээр Хэнтий аймгийн сургуульд хэдэн сар болгоод, Улаанбаатар хотод нууцаар авчирсан байдаг. Ингээд зогсохгүй “Овог, нэрийг нь солиод, баруун зүгийн ажилтандаа үрчлүүлье” хэмээн шийдсэнээр Дотоод явдлын яамны Зөөлөн оёдлын үйлдвэрийн мастер Өвөрхангай аймгийн уугуул Д.Самданд хүүг үрчлүүлжээ. Ингэхдээ түүний нэрийг Д.Самдангийн Чимиддорж болгон өөрчилсөн байдаг. 
      Д.Самдан эхнэр н.Гаамаагийнхаа хамт түүнийг өсгөж, хүмүүжүүлэх үүрэг, даалгавар авсан болохоор С.Чимиддоржийг сэрсэн цагаас унтах хүртэл нь нүд салгалгүй харж ханддаг байж. Удалгүй Д.Самданг ялихгүй зүйлээс болж мөн л хорьж, шийтгэсэн байна. Эцэг нь хоригдсон хүнд үед хойд эх н.Гаамаа нь хүүг зодож, цохиж, ад үзсээр сүүлдээ хаяж оджээ. Удалгүй Д.Самдан шоронгоос суллагдаж, С.Чимиддоржийн дөрөв дэх эх буюу н.Долгорсүрэнтэй ханилж, хүүгээ хүний зэрэгт өсгөн хүмүүжүүлсэн гэдэг. Цаг хугацааны эрхээр Ламаадан буюу С.Чимиддорж өсөж, том болсоор нийслэлийн Тавдугаар сургуулийг төгсөж мөн жолооч болжээ. Түүний бага, залуу нас гэр бүлээр нь устгах цуст хэлмэгдүүлэлт, яргалал, өнчрөл, хагацлын дунд өнгөрсөн ч гэлээ хожим Я.Рэгзэдмаа хэмээх хүнлэг, сайхан эмэгтэйтэй ханилж, олон сайхан хүүхдийн аав болж, өнөр өтгөн, аз жаргалтай амьдарсан байдаг. Ийм ээдрээт хувь заяаны эзэн Ламаадан буюу С.Чимиддоржийн бага охин Ч.Одхүүтэй аавынх нь тухай ярилцлаа.
-Таны аав монголчуудын дунд үлгэр домог мэт яригддаг “Хүүхэн хутагт”-ын хойд дүр буюу Ламаадан юм билээ. Бага, залуу нас нь улс төрийн хэлмэгдүүлэлт, хавчлага дунд өнгөрсөн болохоор аав нь төдийлөн хүссэнээрээ амьдарч чадаагүй байх. Аав нь амьдралынхаа тухай та бүхэнд дурсдаг байсан уу?
      -Би хүүхэд байхдаа аавыгаа айлын өргөмөл, ах, дүү нь төрсөн нь биш гэдгийг сонсоод “Бидний эмээ гэж дууддаг байсан хүн хэн болж таарав. Ах, дүү нь гээд манайхаар ирдэг хүмүүс ямар учиртай хүмүүс юм бэ” гэж гайхаж боддог байлаа. Аав минь хүнд хэцүү амьдрал үзээд дуу цөөтэй болчихсон юм уу, төрөлхийн дуу цөөтэй байсан  юм уу хүнд хэлэхээ л хэлэхээс өөрөөр илүү, дутуу  юм ярьдаггүй байсан. Хүний хэл ам, хэрүүл, тэмцлээс их айдаг, алсын бараа ширтээд л бодлогоширч суудаг тийм л эгэл даруу нэгэн байсан. Би том болох тусмаа аавынхаа үг, дуу цөөтэй, бусдын өөдөөс чангахан ч дуугарч чаддаггүй, бодолд автан суудаг байсан шалтгааныг нь бага багаар ойлгож, мэдэрч эхэлсэн дээ. Аав бидэнд бага насныхаа тухай, чухам юу үзэж туулсан тухайгаа огт ярьдаггүй, ихэд нуудаг байсан. Ээжийг хүмүүстэй уулзахаар гэрээс гарахад нь тэдэнтэй хамаагүй юм ярьж болохгүйг нь байнга сануулдаг байсан. Тэгэхээр ээжид бол үзэж, туулсан бүхнээ ярьсан байсан байх. Сайхан аавыгаа хэлмэгдүүлэлтэд өртөж, хувь тавилангаараа амьдарч чадаагүйд нь маш их харамсдаг бас өрөвддөг. Надад тэр тухай нь бодох төдийхөнд тийм хэцүү байхад аавд минь ямар байсан бол гэж бодох бүрд өөрийн эрхгүй нулимс урсдаг.

-Аавыг нь гурав, дөрөвхөн настай байхад нь нутаг нутгийн хүмүүс ирж, зовлон бэрхшээлийнхээ учир шалтгааныг асууж, гарц, чиг авдаг байсан юм билээ. Хүмүүсийн зовлон, саад тотгорыг аав нь хэрхэн тайлж, хэлж өгдөг байсан бол. Энэ тухай нь та мэдэх үү?
         -Аавыг өргөж авсан Гомбо гэдэг айл Өмнөдэлгэр сумын Хөгнө, Шанаган, Дундбаян, Шар талаар нутаглаж, мал маллан амьдардаг байсан юм билээ. Аав гурван настайгаасаа л шавар, чулуу, элсээр суварга босгож, тоглодог байсан гэдэг. Аавыг гурван настай байхад нэгэн нутгийн эр адуугаа хайж яваад тэднийхээр бууж, алдсан малаа хаанаас олох вэ гэж аав, ээжтэй нь ярьж суутал аав адуу байгаа уулыг нь хэлж өгсөн гэдэг. Үүнээс хойш нутгийн иргэд алдсан мал, элдэв зүйлээ ааваас асуудаг болсон юм билээ. 1943 онд Ононгийн халуун рашааны ойролцоо зуссан жил аавын ид шид, эрдэм чадал нь улам бүр сайжирсан гэж аав, ээж нь нутгийнхандаа ярьж байсан гэдэг. Аав ч бусдын гай зовлонг нимгэлж, өвчин зовлонгоос нь салгаж, асуусан бүрд нь хариулдаг байсан юм билээ. 
       Өргөсөн ээжийнхээ хамаатны хүү Амгаабазар гэх ахыгаа цэрэгт яваад жил болсны дараа аав “Ах минь их өлсөж, цангаж явна. Бүтэн домботой цай зүүн зүгт өргө” хэмээн ээждээ хэлжээ. Цэргээс халагдаж ирэхэд нь ээж нь энэ тухай дүүгээсээ асуухад “Яг тэр үеэр их халуун байсан. Бид төдийгүй хүнд пулемётийн морьд цангасандаа ам нь зуураад хэцүүдсэн. Хүн, малгүй хатаж үхдэгийн даваан дээр тэрүүхнээс гэнэт булагтай таарч амь гарсан” гэж хэлсэн юм билээ. Мөн нутгийн нэг эр “Манай эхнэр хүндээр өвдсөн. Бие нь дээрдэх болов уу” хэмээн асуухад аав “Танай өвөлжөөний дэргэд хар ус байна. Тэр усны хажууд ургасан хус модыг та цавчаад муна хийжээ. Иймд та модон мунаа цавцаад нууранд хөвүүлж, Алтангэрэл судар 25 удаа уншуул” гэсэн гэдэг. Аавын хэлснээр тэр бүхнийг хийхэд эмэгтэйн өвчин зовлон арилж, сайхан болсон гэдэг. Түүнчлэн Хэнтийн Шагдар гэх хүн Ламаадан хүүтэй уулзахаар явж байх замдаа нэг айлаар орж л дээ. Өнөөх айлын эзэд Шагдараас мэргэн хүүгийн тухай сонсоод гай барцадаа даатгуулахаар хадаг, дээлийн өнгө дайж явуулжээ. Шагдар хувилгаан хүүтэй уулзахын өмнө гэнэт шунал нь хөдөлж, дээлийн өнгийг нь өөртөө үлдээхээр айлын гадаа нуугаад, хадгийг нь барьтал аав “Дээлийн өнгийг нь авснаараа тэр айлын гай барцадын ихэнхийг нь та даа. Хадгийг нь авснаараа багаахныг нь би даая. Гадаа нуусан юмыг чинь үхэр идэж байна шүү” гэсэн гэдэг. Өнөөх хүн ичиж, улайгаад, асууж, тодруулахаар ирсэн юмаа ч хэлж чадалгүй түргэхэн гартал үнэхээр нуусан даавууг нь үхэр идэж байсан гэдэг. Тэр цагаас Ламаадан хүүгийн нэр хүнд сүсэгтэн олны дунд бүр ч ихээр тарж, хүндлэгдэх болсон гэдэг. Энэ мэтчилэн хүн итгэхээргүй явдал олон гарч байсан юм билээ.
-Аавыг нь хэлмэгдүүлж, гоц ухаан, зөнч мэргэн чадварыг нь устгах бодлого тасралтгүй хэрэгжүүлж байсан ч аав нь зөнч, мэргэн чанараа хадгалж үлдсэн байх. Гэрийнхэнд нь юм мэдрэгддэг байсан уу?
      -Аавыг “Хүүхэн хутагт”-ын хойд дүрээр тодроод удаагүй байхад нь чадалтай болгон очиж мэргэлүүлдэг, мөргөж, сөгддөг, шээсийг нь хүртэл тосож, хүртдэг байсан тухай уншиж байсан. Би түүнийг нь хараагүй, аав яриагүй болохоор энэ тухай бусдын адил ойлголттой байдаг. Хэдийгээр аав минь улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн ч гэсэн зөн билгийн увидас нь хэвээр үлдсэн байсан гэж боддог. Нэг жишээ дурдвал, том ах минь 1990 онд, аав 1991 онд бурхан болсон юм. 1990 онд аав, ах хоёр хоёулаа Хавдар судлалын үндэсний төвд хэвтэн эмчлүүлж  байсан. Тэр үед аав хараагүй болчихсон байсан юм л даа. Тэгээд сэтгэл санааг нь тайван байлгах ёстой гээд ахыг эмнэлэгт бие нь тааруу байгааг огт дуулгаагүй юм. Том ахыг бурхан болоход нь ээж аавыг сахиад эмнэлэгт байсан. Гэтэл ахыг бурхан болсон өглөө ээжийг дуудаад “Миний хөгшин гэртээ хариад, хүүхдүүддээ очоодох. Цаадуулд чинь нэг юм болчихлоо” гээд явуулсан байсан. 
       Машин, механикийн баазийнхан нь аавыг Ламаадан гэж мэддэггүй байсан. Аав өөрөө л хэлэхгүй бол хэн ч мэдэхгүй шүү дээ. Сүүлд, эмнэлэгт байхад нь эргэж ирэхдээ биднээс аавыг Хэнтийн мэргэн жаал Ламаадан гэдгийг дуулаад “Нээрээ бидэнд их олон юм сэрэмжлүүлж, анхааруулж байсан юм байна. Ажлынхныгаа хөдөө, гадаа явахад нь, хэн нэгэнд ямар нэгэн зүйл тохиолдохынх нь өмнө “Тэрийгээ тэгээрэй. Тэнд чинь тийм нэг юм байгаа юм байна, хаячихаарай” гэх зэргээр байнга захидаг байсан нь ийм учиртай байжээ” гэж байсан. Тийм болохоор аавын минь ер бусын зөн билиг, мэргэн ухаан үгүй болоогүй гэж би боддог. 

-Аавынх нь зөн билиг, шашин номынх нь эд зүйлсээс хүүхдүүдэд нь өвлөгдсөн болов уу. Та эцэг, эхээс хэдүүлээ вэ? 
       -Бид эцэг, эхээс 13-уулаа. Хоёр том ах минь төрөөд удаагүй байхдаа бурхан болчихсон юм билээ. Хожим дөрөв нь бурхан болсон. Үлдсэн долоо нь дор бүрдээ ажил, төрлөө хийгээд сайхан амьдарч байгаа. Би айлын бага. Аав, ээж хоёрыг бурхан болсноос хойш миний бие өвддөг болж хэсэг хэцүүдсэн. Хэдийгээр сайхан ах, эгч нар минь байгаа ч аав, ээж байхгүй болохоор гэр эзгүйрч, юм бүхэн хоосон болдог юм байна. Өвдөж, зовохын эрхэнд ганц, хоёр хүн дээр очиж үзүүлтэл “Танайд бурхан номын том хүн байсан юм байна. Хойч үеийг нь залгах сахиустай хүн нь чи юм байна” гэснээр би 10 гаруй жилийн өмнөөс сахиусаа авсан. Гэхдээ би өөрийгөө “Ламааданы удам угсаа” гэж зарладаггүй. Аавынхаа хойчийг залгана гэдэг утгаараа бөөгийн сахиус авч, өвчтэй, зовлонтой хүмүүст туслаж, аавынхаа үлдээсэн бурхан, сахиусыг залж, шүтэж явдаг.
-Зарим хүн “Шашин номын тусгай арга ухаанаар талийгаачтайгаа уулзсан, сүнстэй нь холбогдсон” гэх итгэмээргүй зүйлийг үнэмшилтэйгээр ярьдаг. Харин та тэдэн шиг сахиусныхаа ач буянаар аавтайгаа “уулзаж” байсан уу?
        -Аавын буяны ажил дуусаад хүмүүс явсны дараа би өөрийн мэдэлгүй толгой дээгүүрээ куртикаа нөмөрчихөөд уйлаад байсан. Уйлахгүй үедээ дүнгэр дүнгэр гээд ганцаараа яриад байснаа сайн санадаг. Ах, эгч нар намайг “Харанхуй шөнө битгий уйлаад бай, ганцаараа битгий яриад бай, муу ёр” гэж загнахад ээж минь “Дүү нь тэгж л байг. Хүүхэд 13 нас хүртлээ зөнтэй байдаг юм гэнэ лээ. Аавтайгаа ярьж байгаа үнэн юм байлгүй” гэж байсан. Аавыгаа бурхан болсны дараа гурав хоног уйлж, ганцаараа ярьснаас хойш аавыгаа зүүдлээгүй. Харин бөөгийн сахиус авсныхаа дараа сахиусаараа дамжуулан аавтайгаа “уулзахад” аав минь “Хүн бүр төөрөг, хувь заяагаараа амьдардаг. Төөрөг заяанаасаа хазайдаг тавилан гэж байдаггүй юм” гэхэд нь би тайвширч байсан. Би сахиусаа авахдаа “Зөв юм хийж байгаа болов уу, буруу зүйл хийж байгаа болов уу” гэж их эргэлзэж байсан юм л даа. Тэрхүү эргэлзээг аав минь тайлж өгсөн. Бас аавынхаа төрсөн нутаг болох Хэнтий аймгийн Баян-Адарга суманд очиж, аавынхаа чулуу тавьж байсан овоог нь сэргээж, аавдаа зориулж овоо босгосон. Бид ханш нээх өдрөөр бурхан болоочдынхоо шарил дээр очиж, буян, ном үйлддэг. 
-Аав, ээж нь хүүхдүүддээ юу захиж сургадаг, хэрхэн хүмүүжүүлдэг байсан бэ. С.Чимэддоржийнх гэж ямар айл байв?
         -Аав, ээж минь хүн их дайлдаг хүмүүс байсан. Аавыг хүмүүс ээжид ярихдаа “Хүүе ээ, танай хөгшин чинь юм ярьдаг юм уу, дуугардаг юм уу” гэцгээдэг байж билээ. Аав минь архи, дарс уудаггүй ч ажлынхан нь манайд баяр болгоноор ирж, идэж, уугаад л явдаг байлаа. Том эгч минь гитар тоглодог байсан болохоор аав биднийг дуулуулах дуртай байж билээ. Хүн ирэхээр л “Манай хүүхдүүдийн тоглолтыг үзээрэй” гээд  биднийг дуудаж, дуулуулна. Ээжийн тухай дуу их дуулдаг байж дээ. Биднийг хүүхэд байхад аливаа баярыг мандарин, бохьгүйгээр төсөөлдөггүй байлаа шүү дээ. Шинэ жил болохоор аав “Энэ жилийн бэлгэнд мандарин байхгүй шүү” гэж биднийг цаашлуулдаг сан. Дөрвөн охин нь хоёр хоёроороо тэрсхэн болохоор ижилхэн хувцас өмсүүлж, ихэрлүүлдэг байсан. Бас аав минь үс их сайхан самнаж өгдөг байж билээ. Бид дөрөв ааваараа үсээ самнуулах дуртай байсан. Нэг л үс гозойх юм бол “Болоогүй байна. Таранд нь нийлтэл самнана” гээд самнаад л байдаг сан. Хүүхдийн баяраар бид дөрвийн үсийг самнаж, бэлгийг минь өгчихөөд парк руу дагуулж явах нь бүр ч сайхан. Том эгч Ч.Баясгалан минь надаас ч эрх хүүхэд байсан. Яагаад гэвэл, таван хүүгийн дараа төрсөн охин гээд аав, ээж хоёр барагтай л бол үг хэлдэггүй байж билээ. Олон хүүхэдтэй байсан болоод ч тэр үү аав, ээж биднийг “Хүн орж ирвэл сайхан мэндэлчихээд цаад өрөөндөө сууж бай. Том хүний өмнүүр гүйлдэж, тавагтэй идээ хуурайлж болохгүй шүү” гэхчилсэн хүмүүжүүлдэг байсан. 
-Хүн бүрийн аав, ээжтэйгээ өнгөрүүлсэн хором мөч бүхэн хамгийн жаргалтай, сайхан байдаг шүү дээ. Тэр сайхан дурсамжууд дундаас та энэ удаад алийг нь онцолж яримаар байна вэ?
        -Бидний хүүхэд нас аав, ээжийн хайранд энхрийлүүлж, жаргалтай сайхан өнгөрсөн.  Нэг зун аав минь ээжтэй ижилхэн дээл хийж өмсөөд өсөж, төрсөн нутаг болох Өвөрхангай, Хэнтий аймгаараа хэд хоног явсан юм. Хэзээ ирэх бол гэж харуулдаж, санааширч суусан бидэнд аав, ээж хоёр минь нэг л өглөө ороод ирсэнд бүгдээрээ баярлаад, бараг уйлсан санагддаг. Аав, ээжийгээ цөөхөн хоног хөдөө яваад ирэхэд нь тэгтлээ их санасан байж билээ. Тэр өглөө миний амьдралын хамгийн сайхан мөч юм шиг санагддаг. Мэдээж, баяр болгоноор бид аав, ээждээ эрхлэхийн дээдээр эрхэлж, бэлэг сэлт авч, хамтдаа тоглож, наадацгаадаг байсан л даа. Тэр болгон үгээр хэлэхийн аргагүй сайхан шүү дээ. 
-Та аавыгаа хувь тавилангаараа амьдарч чадаагүйд нь харамсдаг гэсэн шүү дээ. Таныг “Аавын минь бага, залуу нас бусдын адил амар тайван, элэг бүтэн амьдрал дунд өнгөрсөн бол” гэх бодол үргэлж ээрдэг байх?
       -Өвөө, эмээ минь дур мэдэн “Манай хүүхэд “Хүүхэн хутагт”-ын хойд дүр, хүүдээ Ламаадан гэж нэр өгнө” гэж олон түмэнд худал мэдээлэл тарааж, хүн амьтан урьж авчраагүй шүү дээ. Хийдийн лам аавыг минь “Сахил бурхантай, хойчийг залах увидастай хүүхэд байна” гэж товлоод явахдаа модон сахиус, түрийвч хоёр үлдээсэн байдаг. Тэр нь одоо надад бий. Мөн ааваас үлдсэн ганц дээл нь байдаг. Аавд түүнээс өөр өмч, хүүхэд насных нь дурсамж болчихоор нандин зүйл байдаггүй. Аавыгаа тэрхүү хүнд хэцүү цаг үеүдэд юу бодож, яаж амьдарч байсныг нь би мэдэхгүй ч зовлон шаналал дунд амьдарч, тэр бүхнийг давж туулсанаар нь үргэлж бахархдаг. Хувь тавилангаараа амьдарч чадаагүй гэж харамсдаг шалгаан нь гэвэл, аавыгаа бурхан номын том хүн болох байсан гэхээс илүүтэйгээр бусдын адил элэг бүтэн, амар тайван амьдарсан бол юутай сайхан байх байсан бол гэж харамсаж, сэтгэл өвддөг. 
-Аав тань ээжтэй нь ханилсан цагаасаа сайхан амьдрал бүтээхийг зорьж, тэр чинээгээрээ хань ижил, үр хүүхдээ жаргалтай амьдруулж чаджээ?
       -Аав минь сэтгэлээ хуваалцах ханьтай, үр хүүхэдтэй болохдоо л  амьдралын жаргалыг мэдэрч, хэсэгхэн ч болтугай амар тайван амьдарсан болов уу гэж боддог. Бид аавынхаа охин нь, хүү нь болж төрснөөрөө сэтгэлийнх нь зовлон, шархыг бага ч болов эдгээсэн болов уу, хар бараан дурсамжийг нь мартуулж чадсан байгаасай гэж найддаг. Аав ч бидний төлөө бүхнээ зориулж, элэг бүтэн, гэр бүлээрээ л байвал өөр юу ч хэрэггүй гэдэг хүн байсан даа. 

-Та бүхэн аавынхаа нэр төрийг цагаатгуулахаар Цагаатгалын комисст өргөдөл бичиж байсан уу?
       -Цагаатгалын комисст бид “Аавын минь нэр төрийг цагаатгаж өгнө үү” гэсэн утгатай өргөдөл гаргаж байсан. Харин тэр комиссоос аавыг минь хэлмэгдсэн гэж үзсэн ч нэрийг нь цагаатгаагүй. “Шашны бурангуй үзэл тараалаа” гэж аав, ээжийг нь цаазалж, аавыг минь хар нялхаар нь өнчрүүлчихээд цагаатгахгүй байгаад нь бид гайхдаг. Аав, ээж хоёрыг нь хэлмэгдсэн гэж үзэж, “Хэлмэгдэгсдийн ар гэрийнхэнд нөхөн олговор олгож байна” гээд Налайх дүүрэгт орон сууц, сая төгрөг олгож байсан. Аав минь эцэг, эхээсээ хагацаад жаргаагүй шүү дээ. 
-Та аавыг нь хүний дайтай өсгөсөн Д.Самдан, н.Долгорсүрэн нартай ойр, дотно байсан уу. Тэд ямархуу хүмүүс байсан бэ?
       -Аавыг үрчилж авсан Д.Самдан өвөөг би харж байгаагүй. Харин н.Долгорсүрэн эмээг сайн мэддэг. Бид эмээгээ Жогоо гэж авгайлдаг байлаа. Ааш зан сайтай, их сайхан хөгшин байсан. Харин миний ах, эгч нар Д.Самдан өвөөг мэддэг, зарим нь өвөр дээр нь өссөн гэж ярьдаг юм. Жогоо эмээ манай урд гудманд амьдардаг байсан. Д.Самдан өвөөгийнх гурван хүүхэд өргөж авсан байдаг. Тэдний нэг нь миний аав. Аав олон хүний гар дамжсан ч сайн эцэг, эх таарсанд нь үргэлж баярлаж явдаг. Миний аав тэднийхээ ачаар сайхан хүмүүжсэн, өөрөө ч их ухаантай хүн байсан. 


-Ижил нэртэй хүмүүс “Хэнтийн мэргэн Ламаадан гэдэг чинь би байна” гээд аавынх нь нэрийг барьж, Засаг захиргааныхантай уулздаг байсан гэх яриа байдаг. Аав нь нутаг, усныхандаа өөрийгөө албан ёсоор танилцуулж байсан уу?
        -Миний аавд төрсөн нутаг, төрүүлсэн аав, ээжийгээ ч хайх, сураглах эрх байгаагүй. Тийм оролдлого хийх л юм бол амиа алдах, хоригдох, хатуу шийтгэл хүртэх байсан байх. Тэр бүхнийг аав минь мэдэрч, тэсэж, тэвчиж, туулж өнгөрүүлсэн байдаг. Хожим Хэнтий аймагт Чимиддорж гэдэг хүн өөрийгөө “Би Хэнтийгээс төрсөн Ламаадан буюу Чимиддорж байна” гэж дарга, томчуудтай уулзсан гэх цуу яриа сонсож байсан. Аав хэзээ ч өөрийгөө зарлан тунхаглаж, энд тэнд очиж хүмүүстэй танилцаж байгаагүй. Аав минь танихгүй хүнд өөрийгөө Ламаадан гэж танилцуулах нь битгий хэл бидэнд ч тэр тухайгаа тодорхой ярихгүй байсаар бурхан болсон хүн шүү дээ. Миний хүүхдүүд “Юу ч сонссон бай, хэн ч юу ч асуусан  аавынхаа тухай ярьж болохгүй шүү” гэж захидаг байсан. Өөрийнхөө үзсэн зовлон, хагацал, шаналлыг бидэнд үзүүлчих вий гэж айдаг байсан байх л даа. 1991 оны арваннэгдүгээр сарын 26-нд 55 настайдаа элэгний хорт хавдраар бурхан болсон. Тэр үед би 11 настай үлдэж байж.
-Ээж нь аль нутгийн хүн байсан бэ. Аавд нь өмөг түшиг болж байсан хамгийн чухал хүмүүсийн нэг нь шүү дээ. Ээжийнхээ тухай дурсаж болох уу?
       -Миний ээжийг Я.Рэгзэдмаа гэдэг. Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумынх, барилгын дотор засалч мэргэжилтэй мөртлөө орос дэлгүүрт олон жил худалдагч хийсэн. Аав ч орос бараанд их дуртай байсан. Аав минь архи уудаггүй байсан болохоор ч тэр үү хүүхдүүдтэйгээ адилхан амттанд их дуртай. Аавыг ажилдаа явахад нь ээж чихэр боогоод өгч явуулдаг байж билээ. Аав аагтай цайнд дуртай болохоор цайныхаа цагаар гэртээ ирж, ээжийн цайг уудаг байсан. Ээж гэрийнхээ ажлыг хийнэ, хүүхдүүдээ харна, ажлаа ч таслахгүй хийдэг хөдөлмөрч эмэгтэй байсан. 1991 онд аавыг бурхан болсноос хойш ээж минь сэтгэл санаагаар унаж, гансарч, хоол, унднаас гарсан. Тэр үед цайнаас өөр юм хоолойгоороо давуулдаггүй, өдөрт хайрцаг тамхи татаж өөрийгөө сатааруулдаг болсон. Аавын зурагны өмнө сууж, зул өргөж, арц, хүж уугиулаад суудаг байсан. Ээж минь жил бүрийн цагаан сараар идээ будаа, бэлэг сэлт бэлдэж, өөрийнхөө ах, дүү нараас илүү аавын ах, дүүг “Ирэх байх” гэж хүлээдэг байсан. Гэтэл тэд аавыг бурхан болсноос хойш нэг ч удаа ирээгүй. Уг нь, би аавынхаа ах, дүү нарт их баярладаг байсан. Нэг эцэг, эхийн хүүхдүүд биш мөртлөө адилхан царай зүстэй хүмүүс байсан. 

       Хэнтийн мэргэн Ламаадан буюу С.Чимиддоржийн тухай хүн итгэхэд бэрх мөртлөө амьдралынх нь энэхүү түүх бол Монголд болж өнгөрсөн их хэлмэгдүүлэлтийн зөвхөн нэгэн жишээ билээ. Олон хүн Ламаадан хүүг бага, балчир насандаа аав, ээжтэйгээ хамт буудуулж, хороолгосон гэдэгт итгэсээр өнөөг хүрсэн байдаг. Гэвч тэрээр сайн хүмүүсийн ач буянаар хүний хорвоод өөрийн зам мөрөө үлдээж, эхнэрийнхээ халамжит хань, хүүхдүүдийнхээ сайн аав, Машин механикийн баазын чадварлаг жолоочдын нэг байсаар 1991 онд хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсэн байна. Аливаа түүхэнд “Хэрвээ” гэж байдаггүй гэдэг. Гэсэн  хэдий ч хэрвээ  Хэнтийн мэргэн жаал Ламаадан буюу С.Чимиддоржийн хүүхдүүд аавыгаа “Аав минь бусдын адил эрх танхи торниж, үеийнхэнтэйгээ найзалж, нөхөрлөж, санаж бэтгэрэх, айж, эмээх зовлонгүй сэтгэл тэнэгэр амьдарсан бол ямар сайхан байх байсан бол доо” гэж өнөөг хүртэл харуусаж, сэтгэл, зүрхэндээ хэзээ ч “эдгэрэхээргүй” шархтай үлдсэн нь өнөөх аймшигт хэлмэгдүүлэлтийн хар сүүдэр одоо ч бүрэн арилаагүйг илтгэх мэт санагдана.

]]> ahiimaa Tue, 03 Mar 2026 13:13:21 +0900 Алесь Беляцкий: Нобелийн шагнал намайг шоронгийн хүчирхийллээс хамгаалсан http://aranshin.mn/index.php?newsid=1615 http://aranshin.mn/index.php?newsid=1615 Алесь Беляцкий: Нобелийн шагнал намайг шоронгийн хүчирхийллээс хамгаалсан
   Беларусийн хүний ​​эрхийн төлөө тэмцэгч, Нобелийн энх тайвны шагналт, Алесь Беляцкий өнгөрсөн 13-ны өдөр шоронгоос суллагдсаныхаа дараа “Associated Press” агентлагт ярилцлага өгчээ. Тэрбээр "Нобелийн шагнал намайг шоронгийн бие махбодын хүчирхийллээс хамгаалсан. Одоо би эрх чөлөөнд тэмүүлж буй нутаг нэгтнүүдийнхээ төлөө улам шаргуу ажиллах болно” гэсэн байна. А.Беляцкий нь 1996 онд дарангуй дэглэмийн эсрэг “Вясна” байгууллагыг үүсгэн байгуулсан бөгөөд шоронд хоригдож буй улс төрийн хоригдлуудад хандив цуглуулахдаа татвараас зайлсхийсэн хэргээр 2011 онд дөрвөн жилийн ял сонсоод хоёр жил, зургаан сар хоригдоод суллагдсан юм. Гэсэн хэдий ч 2020 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Александр Лукашенко зургаа дахь удаагаа сонгогдсоны дараа эсэргүүцлийн жагсаалыг удирдан зохион байгуулсан, олон нийтийн хэв журам зөрчсөн хэргээр 10 жилийн хорих ял сонссон байна. Тэрбээр хоригдож байх хугацаандаа буюу 2022 онд Нобелийн энх тайвны шагнал хүртсэн юм. Түүний хоригдож байсан шорон нь хоригдлуудыг зодож дарамталдаг, хүнд хөдөлмөрт зүтгүүлдгээрээ алдартай газар байжээ. Өмнө нь түүнийг сахлаа хусаагүй гэх зэрэг өчүүхэн зөрчил гаргасан хэргээр ганцаарчлан хорьж, дур мэдэн шийтгэдэг байжээ. Улмаар түүнийг "хэт даврагч хандлагатай" гэж онцлон гэр бүлийнхэнтэй нь уулзуулдаггүй, гаднаас ирсэн захидал, эм зэргийг нь байнга хурааж авдаг байсан аж. Энэ талаар тэрбээр “Шоронд хүний нэр төрийг хэрхэн уландаа гишгэдэг, хоригдлуудтай яаж хүмүүнлэг бусаар харьцдаг тухай би маш тодорхой жишээ хэлж чадна” гэжээ. Түүний хоригдож байсан шоронд жирийн ажилчин, оюутан, цэрэг армийнхан зэрэг 20 орчим улс төрийн хоригдол байсан гэх бөгөөд А.Беляцкий цаашид Беларусийн бүх улс төрийн хоригдлыг суллуулахын төлөө тэмцэхээ мэдэгдсэн байна. Шагналынхаа тухайд тэрбээр “Энэ шагналыг надад биш, харин Беларусийн иргэний нийгэм, ардчилал, эрх чөлөө, хүний ​​эрхийн төлөө хүсэл эрмэлзлээ илэрхийлдэг олон сая иргэнд олгосон юм” гэжээ.]]> ahiimaa Mon, 15 Dec 2025 12:37:01 +0900 АПУ компанийн захирал П.Батсайханы өмд 270 сая төгрөгийн үнэтэй http://aranshin.mn/index.php?newsid=1585 http://aranshin.mn/index.php?newsid=1585 Гэвч асуудал зөвхөн үнэтэй хувцас өмссөн эсэхэд бус, түүний цаана оршиж буй нийгмийн шударга ёсны тухай юм. Монголын олон мянган ажилчид өдөр шөнөгүй ажиллаж, амьдралаа арайхийн залгуулж явахдаа тэрхүү үнэтэй өмдний өртөгтэй тэнцэх цалинг бүтэн жилдээ ч авч чадахгүй. Харин захирал нь компанийнхаа ашгийг хуваалцах бус, тансаг хэрэглээний театрын гол дүр болж, "хөдөлмөрийнх нь шимийг сорсон” дүр зураг сошиалын дэлгэцнээ тодорч байна.
Ийм нөхцөлд шударга хөдөлмөрийн үнэлэмж, тэгш боломжийн талаар ярих нь утгагүй мэт. Эсрэгээрээ, бид баячуудын "супер тансаглалын шоу”-г үзэж, алга ташихаас өөр сонголтгүй үзэгчид болон хувирч байна уу гэх асуулт олон нийтийн дунд эрхгүй төрөхөд хүрлээ.

]]> ahiimaa Mon, 01 Sep 2025 14:50:12 +0900 Э.АРИУНЗАЯА: Надад муайтайгийн тулаан сонин содон, сонирхолтой санагдсан http://aranshin.mn/index.php?newsid=1580 http://aranshin.mn/index.php?newsid=1580

Вьетнам Улсын Ханой хотноо “IFMA” холбооны муайтайгийн Ази тивийн аварга шалгаруулах тэмцээн зургадугаар сарын 20-ны өдөр боллоо. Тус Азийн аваргын “ВАЙ КРУ” ангилалд  “Гаруда” академийн тамирчин Э.Ариунзаяа алтан медаль хүртэв. Мөн тэрбээр “Элит” ангиллын 60 кг-ын жинд тулалдаж хүрэл медаль хүртсэн юм. Ази тивийн аварга болсон Энхбаатарын Ариунзаяатай ярилцлаа.

-Муайтай боксын Ази тивийн аварга болсонд баяр хүргэе.

      -Баярлалаа.
-Азийн аваргын “Элит” ангиллын 60 кг-ын жинд хүрэл медаль, “Вай кру” ангилалд алтан медаль хүртжээ. Энэ хоёр ангиллын онцлог ялгаа юу байдаг вэ?
     -Муайтайгийн “Вай кру” төрөл гэдэг нь тулааны өмнө хийгддэг ёслол, хүндлэлийн нэгэн уламжлалт зан үйл гэж хэлж болно. Нэг төрлийн тулааны бүжиг. Үүгээр багш, эх орон, шашиндаа хүндлэл үзүүлж эхэлдэг юм. Энэ төрөлд алтан медаль хүртсэн.  Харин элит ангиллын 60 кг-ын жинд тулалдаж  хүрэл авсан. Энэ хоёр төрөл нь тусдаа өөр төрлүүд боловч нэгдмэл, нэг амин сүнстэй гэж хэлж болно.

-Миний дүү өөрийгөө танилцуулахгүй юу?
      -Намайг Энхбаатарын Ариунзаяа гэдэг. Одоо ШУТИС-ын ХХҮДС-ийн Интерьер дизайны ангид суралцдаг. Mongolian Muaythai Federation болон “Garuda BJJ & MMA” клубийн тамирчин гэж явдаг.

-Одоо хэдэн настай?
     -Би одоо 20 настай.
–Аль, аймаг, хотод төрсөн хүүхэд вэ?
      -Би Улаанбаатар хотод төрсөн.

 –Багадаа спортын ямар төрлөөр хичээллэж байсан бэ?
        -Багадаа спорт гэхээсээ илүүгээр урлагийн төрлөөр сонирхож хичээллэдэг хүүхэд байсан. Дуулна, бүжиглэнэ. Яг анхны хичээллэж байсан спортын төрөл гэвэл  эхлээд уран сайхны гимнастикаар хичээллэж байгаад дараа нь сагсан бөмбөгөөр хичээллэсэн. Ер нь багаасаа их хөдөлгөөнтэй, урлагийн авьяастай хүүхэд байсан.

 -Тулааны спортын сууриа ямар тулааны спортын төрлөөр тавьсан бэ?
        Би шууд л муайтайгаараа эхэлж байсан.
-Гимнастик, сагсан бөмбөгийн спортоор хичээллэж байсан туяхан охин яагаад хүнд, хатуу, эрсдэл ихтэй тулааны спортыг сонгож хичээллэх болов?
      -Манай эрэгтэй найз муайтайгийн бэлтгэлийг хамт очиж үзье гээд болдоггүй. Тэгээд л найзыгаа дагаад муайтайгийн бэлтгэлийг очиж, сонирхон харсан юм. Өмнө нь ерөөсөө тулааны спортын талаар ямарч ойлголтгүй байсан надад муайтайгийн тулаан шинэ, сонин содон, сонирхолтой санагдсан л даа. Тэр л миний дотор орших, тэс өөр Ариунзаяаг сэрээсэн юм шиг санагддаг. Тэгж үе, үе очиж, сонирхож явсаар муайтайгийн спортод дурлаж эхэлсэн.
-Муайтайгаар хэд дэх жилдээ хичээллэж байгаа вэ?
     -Муайтайгаар 2020 оноос эхлэн сонирхогчийн түвшинд хичээллэсэн.  Гэтэл 2023 онд өвдөгний бэртлээс болж бүтэн нэг жил завсарласан. Тэгээд 2024 оноос эхлэн эрчимтэйгээр хичээллэж эхэлсэн. Яг эрчимтэй хичээллэсэн хугацаа гэвэл жил, хагас болж байгаа юм байна.
-Спортын ямар ямар зэрэг цолтой вэ?
     -Муайтайгийн спортын мастер цолыг саяхан авсан байгаа.
-“Гаруда” академийн тамирчин гэхээр жюү жицүгээр барилддаг юм уу?
      -Одоогоор жюү жицүгээр хараахан хичээллэж үзээгүй байгаа. Гэхдээ нэг өдөр хичээллэж үзнэ гэсэн бодол бий.
-Тулааны спортоор хичээллэсэн үеэс хойших томоохон амжилтаасаа сонирхуулахгүй юу?
     -2024 оны аравдугаар сард болсон Азийн нээлттэй цомын аваргаар мөнгөн медаль хүртсэн. Тэр цомын тэмцээн миний хувьд том амжилт байлаа. Медаль хүртсэн өөр, өөр тэмцээнүүд бий л дээ. Азийн аварга шалгаруулах тэмцээний алт, хүрэл медальтай.]]> ahiimaa Mon, 30 Jun 2025 15:32:03 +0900 О.Ганзориг: "Харанга" хамтлаг надаас мөнгө нэхсэн http://aranshin.mn/index.php?newsid=1568 http://aranshin.mn/index.php?newsid=1568 О.Ганзориг: "Харанга" хамтлаг надаас мөнгө нэхсэн


"Харанга" хамтлагийн Европ дахь аялан тоглолтын талаар  “The Hulegu Events” энтертаймент компанийн үүсгэн байгуулагч “Мэргэн” буюу О.Ганзоригтой холбогдож, ярилцлаа.
-Таны нэр алдар Мэргэн биш юм уу?
-Миний ургийн овог Мэргэн. Харин OG гэдэг товчлол бол О.Ганзориг гэдэг нэрний товчлол юм. Инстаграмм хаяг маань Mergen_OG гэдэг нэртэй учраас Мэргэн гэдгээр нь хүмүүс сайн мэднэ.
-Европт хэд дэх жилдээ Монголынхоо хамтлаг, дуучидтай хамтран тоглолт зохион байгуулж байна вэ?
-Манайх 2014 оноос хойш 11 дэх жилдээ Монголын хамтлаг, дуучдын тоглолтыг Европ болон Австрали, АНУ, Канад улсад зохион байгуулж байна. Европ дахь аялан тоглолтын 70 гаруй хувийг манайх зохион байгуулж, гүйцэтгэсэн байдаг.
Бид өмнө нь "Харанга" хамтлагийн аялан тоглолтыг зохион байгуулж байсан ч бас асуудал гарч байсан.
Үүнээс гадна "Хурд" хамтлагийн тоглолтыг хоёр удаа хийсэн бол "Камертон" хамтлагийн тоглолтыг өнгөрсөн жил хийсэн. Сүүлд "Guys" хамтлагийн аялан тоглолтыг зохион байгуулсан бол удахгүй "Киви" хамтлагийн тоглолтыг Австралид зохион байгуулах гэж байна. Монголын рок попын хамтлаг дуучдын аялан тоглолтыг зохион байгуулахдаа ямар нэгэн алдаа гаргаж байгаагүй. Миний хувьд үнэн зөв мэдээллийг өгөхийг хүссэн. "Харанга" хамтлагийнхан  надаас мөнгө нэхэж, тулгасан. Тэр үйлдлээ бидэнд биш гэрээ хийсэн компанидаа гаргах байсан. Энэ бүх хариуцлагыг "Монгол эвентс" ХХК үүрч, гадаадад байгаа хүмүүсийн хохирлыг барагдуулах ёстой.
-Танай компани "Харанга" хамтлагийн Европ дахь аялан тоглолтыг хариуцан гэрээ байгуулж, ажиллаагүй гэсэн үг үү. Яг ямар асуудал үүссэн юм бэ?
-Манай байгууллагын хувьд "Харанга" хамтлагийн Европ дахь аялан тоглолтын гүйцэтгэлийг хийсэн. Харин албан ёсны гэрээ санхүү талыг нь н.Баатархуяг захиралтай Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг "Монгол эвентс" компани хариуцаж хийсэн байдаг. Энэ компани өнгөрсөн наймдугаар сард "Харанга" хамтлагийн 35 жилийн ойн тоглолтыг Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд зохион байгуулах ажлыг хариуцаж байсан. Тус хамтлагийнхан манай компанитай огт гэрээ хийгээгүй.
"Харанга" хамтлагийн Европ дахь аялан тоглолт эхлэхээс өмнө 2025 оны гуравдугаар сард Австралид тоглолт хийж, манайх гүйцэтгэлийг нь хариуцсан. Гэхдээ бид хоорондоо албан ёсны гэрээ хийгээгүй.
Тэгээд оны өмнө "Монгол эвентс" болон БНСУ-д тоглолт зохион байгуулдаг "АBM" энтертайнмент компанийн төлөөлөл ярилцаад, манайд "Харанга" хамтлагийн Европ дахь тоглолтын гүйцэтгэлийг хийх санал тавьсан юм. Бид хоорондоо гэрээ хийхгүйгээр аман тохиролцоо хийсэн. "Харанга" хамтлагийн Япон, Өмнөд Солонгос дахь 35 жилийн ойн тоглолтыг "ABM" энтертайнмент хариуцаж, гүйцэтгэсэн. Тухайн үед тоглолтыг нь бага хүн үзэж, амжилтгүй болсон юм шиг байна лээ. Тоглолт зохион байгуулсан хүмүүс тоглолтын орлогоос гаргасан бүх зардлаа авдаг. Тэгээд үлдсэн мөнгө нь "Харанга" хамтлагийнхны бодож байсан мөнгө биш байсан. Энэ асуудлаас болж "Монгол эвентс" болон "ABM" энтертайнменттай "Харанга" хамтлаг үл ойлголцож, оны дараагаар "ABM" энтертайнментыг гэрээнээсээ хассан юм билээ. Тэгээд манай компанид хамтран ажиллах саналыг аман байдлаар тавьсан. Албан ёсны гэрээг нь "Монгол эвентс" ХХК дээр хийсэн. Тийм учраас тус компанийн зүгээс "Харанга" хамтлагт 80 сая төгрөг бэлнээр өгч, манайх Австрали улс дахь бүх зардлыг хариуцах ёстой байсан.
"Харанга" хамтлагийн Ц.Чулуунбат, Ц.Энхманлай ах Монголоос Австрали руу нисэхийн өмнө "Монгол эвентс" ХХК-ийн захирал н.Баатархуяг болон надтай групп чатаар холбогдож, "Гэрээнд заасан 80 сая төгрөгөө өг" гэсэн. Гэвч тэр н.Баатархуяг гэдэг залуу 80 сая төгрөгийг нь төлж чадаагүй учраас Чука, Манлай ах над руу холбогдож, "Энэ мөнгөө төлөхгүй бол Австралийн тоглолт цуцлагдлаа" гэсэн. Манай компанийн зүгээс зочид буудлын захиалга, хот хоорондын нислэгийн зардал, тоглох газруудын урьчилгаагаа бүгдийг нь төлсөн байсан учраас сандарч, өөрийнхөө зүгээс 60 сая төгрөгийг Монголоос явахаас нь хэдхэн цагийн өмнө шилжүүлсэн байдаг. Энэ бүгд баримттай байгаа.
Тэд Австрали улсын хоёр хотод тоглолт хийнэ гэж тохиролцсон ч гурав дахь хотод тоглолтоо хийж, цэвэр ашиг нь 23.250 ам.долларыг олсон. Тэр орлогоо 80/20 харьцаатайгаар зохион байгуулагч, хамтлагууд хувааж авдаг. Тэгээд "Монгол эвентс" ХХК-ийн захирал н.Баатархуяг болон миний зүгээс орлогын өөрсдийн хувиа авахгүйгээр "Харанга" хамтлагийнханд бэлэглэсэн. Австралийн тоглолтууд амжилттай болж, олон хүн үзсэн. Би гуравдугаар сарын 7-нд зочид буудлын өрөөнд гарын үсэг зурж, 80 сая төгрөгийг нь барагдуулж, тус улсад гарсан бүх зардлыг манайх төлсөн байдаг. Тэд маргааш нь Сидней хотод тоглосон. Би тэр өдөр нь АНУ дахь "GUYS" хамтлагийн тоглолтыг зохион байгуулахаар явсан. Гэтэл "Харанга" хамтлаг нь визэнд зуучилж өгсөн компаниудад хэлэлгүйгээр өөр тоглолт зохион байгуулдаг хувь хүмүүстэй ярилцаж, Австралид дахин тоглолт хийхээр болсон байсан. Уг нь бидний олон сар жил зарцуулж гаргасан визээр өөр хүмүүстэй хамтран тоглолт зохион байгуулж болохгүй. Ядаж бидэнд хэлэх ёстой байсан. Эндээс анхны үл ойлголцол, маргаан эхэлсэн юм. Манай зүгээс Европ дахь тоглолтын гүйцэтгэлийг хийхээс татгалзсан боловч "Монгол эвентс" ХХК-ийн захирал н.Баатархуяг, Чука ах надтай дахин ярилцаж, хамтран ажиллахаар болсон.
75bc8256-9938-44f4-80d6-b99e4af4bd33

4b7422fa-8494-4e0b-9f6e-9b06a1e11756

ed716ce0-e84e-4dfc-9dee-a1031f826afb




75bc8256-9938-44f4-80d6-b99e4af4bd33

4b7422fa-8494-4e0b-9f6e-9b06a1e11756

ed716ce0-e84e-4dfc-9dee-a1031f826afb






-Тэгэхээр албан ёсны гэрээ байгуулсан "Монгол эвентс" ХХК-иас ямар ч төлбөр мөнгө төлөөгүй гэсэн үг үү?
-Тус компаниас 10 орчим сая төгрөг л гаргасан. Үлдсэн бүх мөнгийг манайх төлсөн. Тэгээд Европ дахь тоглолтыг бас энэ зарчмаар зохион байгуулах ёстой байсан боловч "Монгол эвентс" ХХК-ийн захирал н.Баатархуяг "Манайх боломжгүй болсон" гээд гэрээнээсээ гарч, биднийг орхисон. Европын хотуудад 8-9 зохион байгуулагч ажилладаг. Тэр хүмүүс өөрсдийн цаг заваа гаргаж, мөнгө төгрөгөөрөө театр, заалны түрээс, барьцаагаа байршуулахаас гадна зочид буудлын зардал, машин тэрэг, нислэгийн зардлыг гаргадаг. Бас би өөрөөсөө "Харанга" хамтлагийн онгоцны нислэг, машины зардлуудыг төлсөн. Тэдний хувьд гэр бүлээрээ явсан шүү дээ. Бид аргагүй нь эрхэнд алдагдалд орохгүй нь тулд аялан тоглолтыг нь үргэлжлүүлэх болсон.
Гэрээгээрээ "Харанга" хамтлагийнханд 20 мянган евро урьдчилж өгөх ёстой байсан юм билээ. Тэгээд би "Бид 13 мянган еврог гаргаж өгье. Уг нь ямар нэгэн гэрээ хийж,  санхүүгийн хувьд хариуцлага хүлээгээгүй. Тоглолтын орлогоос 60 мянган евро өгье" гэж тохирсон.
Тоглолтууд Будапешт хотоос эхэлж, зарим хотуудад бага хүн үзэж байсан. Явсаар байгаад Прага хотоос Лондон хот руу ниссэн. Лондон хотын тоглолт нь 2025 оны дөрөвдүгээр сарын 23-нд тоглох ёстой байсан ч тухайн клубын алдаанаас болж, нэг өдрөөр хойшилсон. Үүнээс болж "Харанга" хамтлаг зохион байгуулагчдын дунд үл ойлголцол үүссэн. Маргааш нь тус хамтлагийн тоглолт болдгоороо болсон. Тоглолтоос олсон орлогоосоо зарлагаа хасч, цэвэр ашгаа "Харанга" хамтлагт өгөх ёстой байсан ч хангалттай хүн үзээгүй учраас хамтлаг, зохион байгуулагчид хоорондоо маргалдсан. Энэ тоглолтын талаар олон нийтийн сүлжээнд Сарангуа Со гэх зохион байгуулагч эмэгтэй бичсэн байсан. Тэр хүнийг худлаа ярьсан гэж бодохгүй байна. Тухайн хүн Монголын олон уран бүтээлчтэй хамтран ажиллаж байсан, туршлагатай бизнес эрхлэгч. Лондон хотын тоглолт дууссаны дараа "Мөнгөний асуудал үүсч буутай цагдаа нар ирсэн байгаа" талаар над руу Чука ах ярьсан. Би тэр асуудлыг нь зохицуулж, зохион байгуулагч эмэгтэйд "Нийт орлогоо 50, 50 хувиар хувааж авсан, гомдолгүй" гэж хэлээд цагдаа нарыг явуулж өгөхийг хүссэн. Зохион байгуулагч мөнгөө тасалбар борлуулалтаас олох ёстой байсан ч тэгээгүй.
"Харанга" хамтлагийнхны гэр бүлийнхэн зохион байгуулагч руу дайрч давшилж байгаа бичлэг нь хүртэл байгаа. Тэгсэн "Харанга" хамтлагийнхан 40 минутын дараа над руу залгаад "Бид 60 мянган евро авах ёстойгоос 55 мянган евро авсан. Одоо 4800 евро дутуу байна. Энэ мөнгө авч байж Ирланд улсад тоглолт хийнэ гэсэн.
Надтай тийм гэрээ хийгээгүй шүү дээ. Миний зүгээс "Надад одоо мөнгөний боломж алга. Өмнө Австрали улс руу тоглолт хийхэд бас ийм үйлдэл гаргасан. Одоо дахин ингэмээргүй байна" гэсэн. Урьдчилсан байдлаар 200 тасалбар зарагдсан. Тоглолтыг нь 300 хүн үзвэл та бүхний 4800 евро хангалттай өгнө, зохион байгуулагчийн гаргасан зардлыг нөхөж өгөх боломжтой болно гэхэд хүлээн зөвшөөрөөгүй. Тэгээд шөнө болж, би Ирланд дахь монголчуудын фэйсбүүк группт "Харанга" хамтлаг ярьснаараа байсангүй, аялан тоглолт хийхгүй юм байна" гээд доод хэсэгт нь "Мөнгө улаан нүд цагаан" гэдэг үг бичсэн. Тэр үйлдлийнхээ төлөө тус хамтлагаас дараа нь уучлалт гуйсан. Маргааш нь Ирландын зохион байгуулагч нар Чука ахтай холбогдоход "Бидэнд 5000 евро өгөх хэрэгтэй" гэсэн юм билээ. Тэгээд зохион байгуулагч нар зөвхөн хамтлагийн гишүүдэд нислэгийн тийз авч, Ирландад ирэхээр нь мөнгийг нь өгөхөөр тохиролцсон. Тэгсэн  хамтлагийн машины жолооч Лондоны таван нисэх онгоцны буудлаас андуурч, өөр нисэх онгоцны буудалд хүргэж өгсөн. Тийм учраас дахин шинэ тасалбар авч, өөр нисэх буудал дээр очсон боловч тухайн нислэгээсээ хоцорсон. Энэ бол цэвэр тус хамтлагийн хариуцлагын асуудал. Энэ үйл явдлын дараа "Харанга" хамтлаг Лондондоо үлдэж, эх орон руугаа буцсан байгаа.
-"Харанга" хамтлагийн аялан тоглолт цуцлагдсантай холбоотой мөнгөөрөө хохирсон хүн байгаа юу?
-Миний хувьд олон хүний дунд холбон зуучлах ажлыг хийсэн. Энэ хугацаанд зохион байгуулалтын зүгээс ганц нэг алдаа гаргасан байж болно. Тэрийгээ хүлээн зөвшөөрч байна. Ирландын тоглолтыг цуцалсан шалтгаан бол "Харанга" хамтлагийн өөрсдийнх нь буруу. Мөн Лондон хотын тоглолт өөрсдийнх нь буруу. Тоглолтоос ашиг олбол хоёр тал хувааж авдаг. Тийм байсаар ч ирсэн. Ашиг олж чадаагүй бол хоёулаа алдагдал хүлээдэг.
Одоо мөнгөөрөө хохирсон хүн гэвэл Лондон хотын зохион байгуулагч Сарангуа гэж хүн байна. Мөн Ирландын Дублин хотод тоглолтын урьдчилж 200 тасалбар зарагдсан. Энэ ажлыг зохион байгуулсан хүмүүс байна.
Энэ бүх зардал "Харанга" хамтлагт өгч байгаа 5000 еврогоос гурав дахин илүү зардал гаргасан байдаг. Энэ мөнгийг зохион байгуулагчид халааснаасаа гаргасан байдаг. Миний хувьд алдагдлаа хүлээдгээ хүлээсэн. Ер нь хамтлаг, дуучдын аялан тоглолтын гол ажлыг зохион байгуулагчид хийж, нугалдаг. Тэд өөрсдийн мөнгө төгрөгөөсөө байрны түрээс, зочид буудлын захиалга, хөгжим техник хэрэгсэл, онгоцны нислэг захиалах, маршрут гаргах гээд бүгдийг хийдэг. Эцэст нь тухайн хамтлаг, дуучны тоглолтыг их хүн үзэж, сайн болохол уран бүтээлчийн сайных, хүн бага үзвэл зохион байгуулагчдын муугийнх болж үлддэг. Гэтэл гадаадад ажиллаж, амьдарч буй тоглолт зохион байгуулагчид нэг тоглолтоос 10-20 хувийг л авдаг бөгөөд энэ мөнгө нь тэдний долоо хоногийн цалин байдаг. Гэтэл нэг тоглолт зохион байгуулах гэж дор хаяж 1-2 сарын ажлаа алдаж, цаг зав зарцуулах шаардлагатай болдог юм. Уран бүтээлчдийн үзэгч сонсогчидтой нь уулзуулдаг энэ хүмүүст баярлах хэрэгтэй.]]> ahiimaa Mon, 05 May 2025 11:18:52 +0900 ХУВЬЦААНЫ ГОЛ ТОГЛОГЧ БУЮУ ХОГИЙН ЦЭГИЙН ТЭРБУМТАН А.ЧУЛУУН http://aranshin.mn/index.php?newsid=1559 http://aranshin.mn/index.php?newsid=1559

       ...Би түүнтэй өнгөрсөн хавар Үндэсний номын баяраар таарсан юм. Тэр Төв талбайн голд байрлах нэгэн асрын ойролцоо том шар, халтар шуудай үүрээд, номын хуудас эргүүлээд зогсож байсан. Хэд хэдэн асар дамжиж, худалдаж авсан  номоо шуудайндаа хийгээд, худалдаачдаас “Бизнесийн ном байна уу” гэж лавлаж байгаа нь  хоёр ч удаа сонсогдсон. Угтаа түүний үүрсэн шар шуудай номын баяраас бусад өдөр шил, лааз, хоёрдогч түүхий эд цуглуулах зориулалттай гэдэг нь илт байлаа.

   Хоёр, гурван асар хэсээд хайж байсан номоо олсон бололтой төд удалгүй Төв талбайгаас гараад явчихсан. Магад тэр надтай таа­рахаа­саа өмнө олон асраар аянчилсан ч байж мэднэ. Тэр явснаар бидний анхны “уулзалт” дууссан би­лээ. 
    Энэ уулзалтаас тун удаагүй цахим орчинд түүн­тэй дахин “уулзав”. Нэгэн эмэгтэй түүнтэй хамт авахуулсан зургаа нийтэлж, тайлбар нь “На­майг асарт суудаг болсноос хойш энэ ах байнга л хиртэй, хуучин муу шуудай үүрээд явж харагддаг байв. Тэр миний мэдэхийн нэг ч номын баяр алга­саагүй. Хир даг болсон хувцастай, сахал үсэн­дээ баригдсан, сэмэрхий шар шуудай үүрсэн өвгөн ах өнгөрсөн намар манай асарт ирсэн юм. Ах надаас таван багц ном 230 мянган төгрөгөөр худалдаж аваад явсан. Түүнийг халааснаасаа бэлэн мөнгө гаргаж ирээд, ном худалдан авахад нь үнэхээр гайхсан шүү. Ахтай жич танилцана аа” гэсэн байлаа.
        Энэ өдрөөс хойш бор үс нь чихийг нь, саарал сахал нь хацар, эрүүг нь дараад “нэвсийтэл” ур­га­чихсан, хүрэн саравчтай малгай, саарал цамц, брюкн өмд, цайруу пүүзтэй, шуудай үүр­сэн, бага зэргийн бөгтөр нуруутай, шавилхан бие­тэй өвгөний эрэлд бид гарлаа. Үнэндээ түү­нийг хогийн цэгт амьдардаг хэрнээ хувьцаа худалдаж авдаг, Монголын Хөрөнгийн биржийн гол тоглогч, эдийн засагч, олсон мөнгөө ходоо­дондоо биш, толгойдоо зарцуулдаг, тэрбум төг­рөгийн хөрөнгөтэй гээд итгэмээргүй, сонин амь­дардаг тухай нь сонссон юм.
    Угтаа түүний амьдарч буй он цаг хугацаа, түү­хийн хуудсыг бид товчлоод ч болтугай сонсохыг, уншигчдадаа хүргэхийг хүсэн эрэлд гарсан нь энэ. Эцэст нь, түүнийг Сүхбаатар дүүргийн ... хороо, ... хэсэгт амьдардаг А.Чулуун гэж хүн болохыг мэдэж авлаа. Хэсгийн ахлагчаар нь түүний гэрийн хаягийг заалгаж, уулзахаар хэд хэдэн удаа гэрт нь очиход “оруулаагүй”. Учир нь, тэр өглөө, өдөр, оройн цагаар гэрийнхээ үүдийг хааж, хашааныхаа хаалгыг дангинатал түгжиж, нохдоо сул тавьчихаад гараад явчихдаг юм билээ. Хашаанд нь юу байгааг гаднаас нь харах боломжгүй. Надаас гурван тохой өндөр хашаатай. Дээр нь хашаа руу нь хоёр алхам ойртоход л халтар нохойных нь архирсан араа шүд цухуйгаад, хашааны ёроолоор  урд хоёр хөлөөрөө газар ухаж тэмтчээд жигтэйхэн эвгүй. Хэд хэдэн удаа цоожтой хаалга мөргөсөн бид өнгөрсөн наймдугаар сарын сүүлчээр эдийн засагч А.Чулуунтай уулзаж, түүний өвөрмөц амьд­ралын түүхийг сонсох боломж олдлоо.
       Энэ удаад шар төмөр хашааг нь балбаж, “Чулуун гуай, Чулуун гуай, хүн байна уу, хүн байна уу” гэж 20 орчим минут хашхирсны дараа тэр хаалгаа тайлав. Нохойгоо хөөж, “Хэн бэ” гээд бидэн рүү гайхсан нүдээр цоргиулав. Мэнд мэдээд, “Тантай уулзах хэрэг гараад” гэсэн чинь зүүн талын чихээ ойртуулаад “Юу гэсэн бэ” гээд дахиж асуув. Уулзах тухайгаа дахин хэлж, хашаа руу нь орох зөвшөөрөл авлаа. Гаднаас нь харахад шар төмөр хашаа хэрнээ дотроо хүн явах зайтай нарийхан жимээс бусдад нь хүмүүсийн хаясан хогийг бараг хашаанаасаа өндөр болтол овоолсон байв.
          Гэрийн баруун талд янз бүрийн бичигтэй лааз, урдуур нь төмөр сав, төмпөн, шанага, зүүн талаар нь барилгын материалын хаягдал, богинохон ян­дан зоосон төмөр зуух, зуухны хажууд тогоо байх ажээ. Хашаандаа овоолсон, цуглуулсан түүний хогон дундаас дөрвөн ханатай жижиг гэр дөнгөн данган цухуйна. Гэрийнх нь халцархай шар хаалга хагас онгойж, салбархай цагаан бүрээс нь зүүн талдаа тунаад салхинд дэрвэж харагдав. Тэр гэрийнхээ үүднээс төмөр сандал авч, элгэндээ тэврээд, “Ийшээ орцгоо доо” гэж хэлээд хаалгаа дэлгэлээ. Хойморын хананы толгойд шар хадаг өлгөөтэй, урд талд нь модон бор шүүгээ байрлуулж, тавцан дээр нь бурхны эд зүйл, бор өнгийн жижиг радио тавьжээ. Хажуу талд нь гэрийн өндрийн хэмжээтэй ижил, гялгар уутыг нь аваагүй цагаан хөргөгч байрлуулж, дээд талд нь шар даавуунд өлгийдсөн судар тавьсан байлаа. Зэрэгцүүлээд нимгэн дэлгэцтэй, хар телевизор өлгөжээ. Харин зүүн талын хананд шар сампин хавчуулж, доод талд нь ор зассан байлаа. Дэрнийх нь завсар “Гарааны бизнесээр хэрхэн баяжих вэ” нэртэй ном хавчуулаастай, урд талд нь бор тэмдэглэлийн дэвтэр, хар бал тавьжээ. Гэрийн баруун, зүүн хаяанд цаасан хайрцаг, хонь, ямааны арьс, гол хэсэгт хатаж, хөгцөрсөн хэвийн боов, ууттай боорцог, хэмхэрч, хэлбэрээ алдсан ундаа, бэлэн гоймон бас бус зүйлийг хүнсэндээ хэрэглэхээр ч юм уу эсвэл хаяхаар хураасан байв. Гэр дотор нь түүний хогийн цэгээс цуглуулж, авчирсан эд зүйл хөл тавих зайгүй шахам байх нь тэр. Л.Чулуун гуай галаа түлэхээр сууж, халааснаасаа хоёр ширхэг соруул гаргаж ирээд, “За, та хэд наад хэсэгтээ багтаад суугаарай. Манайх ч миний цуглуулсан хөрөнгөнд дарагдаад суух зай ховор байх шиг байна” гээд жуумалзав. Тэгснээ “Та хэдийн ард талд манай ах, дүү нарын ирэхээрээ унтдаг модон ор бий” гээд заав. Угтаа бол бидний ард ор байгаа гэж мэдэгдэхийн аргагүй болтол шуудай, хайрцагтай хог овоолоотой, суучих газар ер харагдсангүй. 

ХУВЬЦАА ЭЗЭМШИГЧ БОЛОХООС ӨМНӨХ ТҮҮНИЙ АМЬДРАЛ

     Тэр Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын харьяат гэнэ. Долоон хүүхэдтэй айлын хамгийн том нь. Түүний бага нас Баян-Уулын хөндийд бусдын адил мал маллаж, ижий, аавдаа тусалсаар өнгөрчээ. Гэрийнхнээс нь сургуульд сурч, нутгаасаа хол явсан хүн байхгүй гэнэ. Аав, ээж хоёр нь хүүхдүүдээ хол явуулах дургүй, сургуульд ч сургадаггүй байж. Харин Л.Чулуун гуай нагац ахыгаа дагаснаар сургуулийн сурагч, тэр бүү хэл их сургуулийн оюутан болж байсан гэнэ. Тэрбээр “Манай удмынхан эмээ, ээж хоёроос болж сургуульд сурч чадаагүй. Нагац ах маань барилгын цэргийн ангид алба хааж, барилгын мужаан мэргэжил эзэмшиж байсан юм билээ. Ах 1953 онд цэргээс халагдаж ирээд, Онон голын сангийн аж ахуйд ажилд орж, намайг өөр дээрээ авсан юм. Ахтай цуг амьдардаг болсон тулдаа би сургуульд сурсан. Энэ хугацаанд ээж намайг хоёр ч удаа сургуулиас гаргаж байсан. Ах бид хоёр Төв аймгийн Эрдэнэ сум руу нүүж, хоёр жил сургуульд сурсан. Дараа нь нагац эгчийндээ амьдрах болсноор Төв аймгийн төв рүү нүүсэн. Тухайн үед эгчийнх хөдөө учраас сургуулийнхаа дотуур байранд орсон. Тэр үед хүүхдээ дотуур байранд суулгавал жилд нэг бод авдаг байсан юм билээ. Гэхдээ намайг төгссөний дараа ар гэрээс нь мал авахаа больсон. Ингэж, тэгж явсаар би 1963 онд арван жилийн сургуулиа төгсөж, их сургуулийн оюутан болсон доо. Ахлах сургуулиа онц дүнтэй төгсөж, МУИС-ийн Эдийн засгийн сургуульд эдийн засагч мэргэжлээр сурч, дүүргэсэн” хэмээв.    

      Тэр сургуулиа төгсөөд Төв аймаг дахь Барилгын яамны харьяа Барилгын конторт эдийн засагчаар ажилд оржээ. Тухайн үед сайн ажиллаж байсан ч дөрвөн жил болоод ажлаасаа гарсан гэнэ. Учир нь, тухайн үеийн удирдлагууд нь түүнд дургүй байснаар матаасанд орж, “Чулуун гэдэг хүн чинь эдийн засаг гэдэг үгний Э-г нь ч ашиглаж чадахгүй, эдийн засгийн алуурчин” гэх яриа яамны удирдлагуудын чихэнд хүрч, арга буюу өөрийн хүсэлтээр ажлаа өгсөн байна. Улмаар ажил хайж явсаар Төв аймгийн Борнуур сумын сангийн аж ахуйд ажилд орж, тэндээ долоон жил ажилласан гэнэ. Энэ хугацаандаа цэргийн албанд явахаар хэд хэдэн удаа бүртгүүлсэн ч чих муу гээд тэнцээгүй. Төрийн албанд эдийн засагчаар ажиллаж болох байсан ч тэр шахаа, арын хаалганы хүмүүсийн “ач”-аар халагдаж, дахиж хаалгыг нь татаагүй гэсэн. Энэ тухай тэр “Ямар ч аргагүй болоод саналаараа ажлаасаа гарсан. Шударга нийгэм байгаагүй, тэр үед. Манай даргын ах нь Намын төв хороонд ажилладаг. Ах руугаа матаас бичсээр байгаад намайг явуулсан. Шударга байхаар арын хаалганы танил талтай хүмүүс үздэггүй байлаа. Яамнаас ажил шалгаж ирэхээр байгууллагынхаа хамгийн муу ажилтан нь болох шахдаг байлаа. Шалгалтгүй үед бол ажлаа сайн хийдэг хүн. Бодит амьдрал, цаасан дээрх дүн хоёр яах аргагүй зөрөөд байсан. Тэгээд л ажлаасаа гарчихсан юм. Борнуурт эдийн засагчаар ажиллаж байгаад 1982 онд Улаанбаатар хотод ирсэн. Хэсэг ажилгүй таваргаж, гудамж метрлэсэн дээ. Дараа нь цэргийн ангид нэг хэсэг нормчин хийж байгаад барахгүй болохоор нь больсон. Угтаа тэнд намын гишүүн болж, ажил төрөлтэй, амьдралаа сайжруулах санаатай очсон ч өнөөх л арын хаалга гэдэг зүйл нөлөөлж, чадаагүй. Тэр цагаас хойш төрийн алба руу зүглээгүй, хувийн бизнес эрхэлж эхэлсэн. Ундаа, самар зарж, анчдын бригадтай тарваганд явж, арьсыг нь хуулдаг байлаа. Ийм л товчхон намтартай хүн шүү дээ. Тэр үеийн нийгэм намайг ийм богинохон намтартай болгосон” гэв.

        Хувийн бизнес эрхэлж, аж амьдралаа хөөсөөр тэр ардчи­лалтай золгожээ.  Тэртээ 1968 он буюу оюутан байхдаа Улс төрийн товчооны орчуулагч С.Төмөр-Очир гуайн орчуулсан “Мөнгө” зохиолыг уншиж байжээ. Тэр номоос хувьцааны тухай мэдэж, мөнгөтэй, хувьцаатай танилцаж байсан гэ­нэ. Тухайн үедээ “Хөрөнгөтөн орны эдийн засаг, зах зээл зугаатай, хөгжилтэй байдаг юм байна” гэсэн бодолтой үлдэж байсан гэнэ.

ХУВЬЦААТАЙ НӨХӨРЛӨСӨН ТҮҮНИЙ 30 ЖИЛИЙН АМЬДРАЛ

      Эндээс түүний сүүлийн 30 жилийн амьдрал, хувьцаа эзэмшигч, тэрбумын хөрөнгөтэй хэрнээ хогийн цэгийг гэр, хашаанд авчирсан “нууц ноёнтон”-ы амьдрал эхэлнэ. Тэр 1992 онд Хөрөнгийн зах зээлд хөл тавьж, “Мөнгө” номонд гардаг хувьцааны бизнесмен болжээ. Түүнийг хувьцаа худалдан авч байх үед нь хариуцаж байсан брокер нь гайхдаг байсан гэнэ. Хувьцааны үнэ, ханшаа асуухаар очих бүрд нь “Танаас өөр хүн байгаа хөрөнгөө цаасан дээр бай­гаа хувьцаагаар солихгүй” гэж хэлж, толгой сэгсэрдэг байсан гэнэ.
     Тэр ярихдаа “Анх хувьцааны тухай ном уншиж байхад унаж, боссон хүн олон байсан. Зарим нь учиргүй баяжаад алга болсон бол хэсэг нь дампуурч, олонх нь хувьгүй, эргэлдүүлэх ч хөрөнгөгүй болж, зах зээлээс арчигдсан байдаг. Намайг анх хувьцаа худалдаж авахад үнэ нь яг өсөж байсан юм. Ердөө Хөрөнгийн зах зээл нээгдэж байсан үе шүү дээ. Ямар ч хувьцаа авсан төвөггүй зарагддаг, эрэлттэй байлаа. Гэхдээ зарим хүн нэг компанийн 25 хувийн хувьцааг худалдаж аваад, бирж дээр очоод “Би эзэн нь байна” гэдэг байсан юм билээ. Тэгээд компанийн эзэн болж яваад, компанийн хөрөнгийг идэж, дампуурсан болгодог байсан. Энэ мэт аргачлалаар 200 гаруй компани дампуурч, зах зээлээс алга болсон. Дампуурсан компани дунд миний хувьцааг нь авсан олон газар бий. Дампуурлын хууль үйлчилж, компанийн үлдсэн хөрөнгийг хувь­цаа эзэмшигчдэд тараадаг байх ёстой. АНУ-д яг ийм схемээр хувьцааны бизнес явдаг шүү дээ. Харамсалтай нь, манайд Дампуурлын хууль үйлчилдэггүй, идсэн хүний зол, алдсан хүний хохь болоод л дуусдаг. Би анх 60 гаруй компанийн хувьцаа худалдан авч, эргэлтэд оруулж байсан. Тухайн үед худалдаж авсан компанийн хувьцаа одоо л надад ашгаа өгч, компаниуд нь тодорч байна. Хувьцааг нь худалдаж авсан газрууд зах зээлийн шуурга, уналт босолтод тэсэж, үндсэн хөрөнгөтэй болж, сайхан боллоо. Одоо хамгийн их үнд­сэн хөрөнгөтэй нь АПУ, “Говь” компани шүү дээ. Миний эзэмшдэг томоохон хувьцаа энэ хоёр компанийнх. Одоогийн байдлаар би дампуурсан, дампуураагүй 100 гаруй ком­панийн хувьцаа эзэмшиж байгаа. Энэ дотроос одоогоор 10 гаруй компани жилдээ хувьцааны ногдол ашиг гэж хуваадаг” гэлээ.
     Тэр хувьцааны зах зээлээс гараагүй. Са­наандгүй уншсан ном, эдийн засагч мэргэжил, анхны эргэлдүүлсэн хувьцааны ашиг нь түү­нийг зах зээлээс явуулаагүй. Тэр “Хүмүүс намайг яагаад хувьцаа руу орчихсон юм бэ” гэдэг юм. Би чинь эдийн засагтаа сонирхолтой, хувьцааны гол ашиг, чухал ач холбогдлыг нь ойлгочихсон, эргэлтэд оруулж, ашиг олж үзсэн учраас одоо хүртэл хувьцаа худалдаж аваад байгаа юм. Би жилдээ 5-6 орчим сая төгрөгийн хувьцаа худалдаж авдаг. Өмнө нь бол жилдээ 10 орчим сая төгрөгөөр хувьцаа авдаг байсан. Авсан хувьцаагаа зарна гэж байхгүй. Хувьцаагаа зарахгүйгээр үнийн өсөлтөөс хэдэн төгрөг олдог юм. Жилд тав орчим сая төгрөгөөр хувьцаа худалдаж авлаа гэхэд жилдээ өссөөр хоёр дахин нугарна. Хувьцааны захаас ашиг олно гэдэг урт хугацааны хүлээлт шүү дээ. Хувьцааны зах зээлд ороод 30 жил болж байна. Одоо л хүссэн хэмжээндээ хүрэх гэж байна шүү дээ. Одоогоор миний авсан хувьцаа 260 орчим сая төгрөг болоод байна. Өнгөрсөн жил 400 орчим сая төгрөгт хүрсэн. Өвөл хувьцааны үнэ унах үеэр 260 сая төгрөг болоод буусан. Энэ намар өсөөд 500 орчим сая төгрөг болно. Ирэх жилийн тооцооллоор нэг тэрбум хүрэх төлөвлөгөөтэй байгаа. Хувьцааны үнэ өсөөд байгаа гол шалтгаан нь компанийн захирал болох, хувьдаа авах тэмцэл. Хувьцаагаа бүгдийг нь худалдаад авчихвал тэр хүний хувийн хөрөнгө болно шүү дээ. Ийм учраас л эрэлт нэмэгдэж, хувьцааны үнэ өдрөөс өдөрт өсөөд байдаг юм” гэв.
     Тэр тэтгэврийн мөнгөөрөө хувьцаа худалдаж авдаг гэнэ. Харин хэрэглээний мөнгөө шил, лааз, хог түүж олдог. Түүний хашаан дотор хураасан хог сүүлийн 30 жилийн “хөрөнгө” нь. Бага сагаар хүмүүсийн хэрэггүй болсон эд зүйлсийг цуглуулж, хашаандаа хураасаар энэ хэмжээнд хүрчихсэн юм билээ. Бид түүнээс “500 сая төгрөгтэй, тийм хэмжээний хувьцаатай хүн хог түүж, хогон дунд амьдарч байна гэхээр хүмүүс итгэхгүй байж мэднэ. Яагаад ингэж амьдардаг юм бэ. Хураасан хувьцаагаа зарж борлуулаад, зах зээлд эргэлдүүлж, өөрөөр амьдаръя гэж та бодож байгаагүй юу” гэж асуулаа. Тэр инээсхийгээд “Биз­несийн ухаан”-ы номонд “Хүн өөрийнхөө хамгийн сайн хийж чаддаг юмыг хийх хэрэгтэй. Тэгж байж амжилтад хүрнэ” гэж бичсэн байдаг. Тэгэхээр миний хамгийн сайн хийж чадах ажил хувьцаа худалдаж авах, энэ зах зээлд өрсөлдөх юм. Миний хийж чадах ажил энэ мөн байгаа биз дээ. Харин шил, лааз түүх нь амь зуулгад нэмэртэй. Хувьцааны хөрөнгө, тэтгэвэр рүүгээ гар дүрэхгүй болгоод байдаг юм. Уг нь залуу байсан бол хувьцааны хөрөнгөө хүссэн хэмжээндээ хүргэчихээд эргэлдүүлэх байлаа. Одоо оройтсон. Юу ч хийхгүй. Хувьцаагаа ч зарахгүй. Энэ чигээрээ байсаар л дуусна. Одоо би 77 настай, гурван жилийн дараа гэхэд л байхгүй болж мэднэ” гэлээ.

ХУВЬЦААГАА ДҮҮГИЙНХЭЭ ЗЭЭНЦЭРТ ӨВЛҮҮЛНЭ

       Уншигч танд “Одоо тэгээд энэ их мөнгөө яах юм. Үр хүүхэд гэж бий юү. Юунд зарцуулах юм бэ” гэсэн асуулт урган гарч ирж байгаа байх. Тэр энэ асуултад хариулахдаа “Одоо надад гарц үлдээгүй. Надад авсан эхнэр, төрсөн хүүхэд байхгүй. Хэрэв гэр бүлтэй байсан бол миний зорилго өөрчлөгдөх байсан байх. Тэр тэгээд дээр үед бүтээгүй л дээ. Насаараа ганцаараа амьдарч байна. Харин дүүгийн охины хүүхдүүд өсөж том болж байна. Би тэдэнд хөрөнгөө өвлүүлэхээр зэхсэн. Манай дүүгийн зээнцэрүүд миний цуглуулсан хэдэн төгрөгийг зарцуулах байх. Тэд боловсролдоо зарцуулаасай гэж би хүсдэг. Би тэдэнд энэ тухайгаа хэлчихсэн байгаа. Одоо том охин нь 13 настай. Намайг хувьцааны зах зээлээс нэрээ татахад тэр хүүхэд их сургуульд суралцах юм. Ийм л төлөвлөгөөтэй амьдарч байна даа. Би энд хүрэх гэж л энэ замыг сонгосон. Хүмүүс миний өмнөөс халаглаж, харамсаж л байдаг юм. Ялангуяа брокер, хувьцаа эзэмшигчид. Тэд намайг “Ядаж дулаахан байр аваад, тухтай, хүн шиг амьдрахгүй” гэдэг юм. Би өөрийнхөө хэмжээнд тухтай, дураараа, эрх чөлөөтэй, хүссэнээрээ амьдарч байгаа нэгэн. Ингэсээр л дуусна. Байр аваад яах юм бэ. Хэдэн тавилга авна, багтахгүй, би хэрэглэхгүй шүү дээ. Дөрвөлжин ханан дунд амьдрах юу нь сайхан гэж. Надад энэ амьдрал минь хамгийн сайхан байна. Миний амьдралын гол зорилго хөрөнгийн зах зээлийн тоглогч болох байсан. Би тэрэндээ хүрсэн хүн” гэлээ.

    Гудамжинд таарвал тэр жирийн л нэг хоёр­догч түүхий эд цуглуулагч, бүр заримд нь гуйл­га гуйдаг өвгөн. Гэрт нь очвол тэр мөн л хогон дунд амьдардаг бас л нэг ядарсан өвгөн. Харин Хөрөнгийн бирж дээр очвол хувьцааны гол тоглогч. Хамгийн тууштай явж, өнөөдөрт хүр­сэн хувьцаа эзэмшигч. Биржийн захад түү­нийг танихгүй хүн ховор юм билээ. Ямар ч ком­панийн хувьцаа эзэмшигч, захирал түүнтэй хувь­цааны зах зээлийн талаар яриа дэлгэх, сонир­хох дуртай гэнэ. Түүнд уншаагүй ном хо­вор гэсэн. Тэр дундаа бизнес, түүхийн номыг тэр гар татахгүйгээр худалдан авч, уншдаг ажээ. Тэрбээр “Энэ амьдралд би хоолноос илүү ном л худалдаж авсан байх. Хэчнээн ном уншсан гэдэг нь ч барагцаагүй болсон. Миний цуглуулсан гур­ван том хөрөнгө нь хувьцаа, ном, энэ ха­шаан доторх эд зүйл. Харамсалтай нь, манай байшин шатаад миний цуглуулсан ном байхгүй болсон. Сүүлд цуглуулсан номоо шатаачихгүй, үрэгдүүлчихгүй юм сан гэсэндээ би гадаа энд, тэнд хадгалж байгаа. Гэртээ хадгалж байтал дахиад шатчихвал яана” гэлээ.
       Түүний элбэг дэлбэг, хангалуун амьдрахыг хүсдэггүй, адаглаад шинэ, цэвэрхэн хувцаслахыг юман чинээнд тооддоггүй шалтгааныг сонссон учраас бас мөрөөдөлдөө хүрчихээд дотроо хэчнээн баяртай, баян хангалуун явааг нь мэдэрсэн болохоор илүү зүйл нэмж асуусангүй.

    Биднийг яриагаа дуусгаад, дахин уулзахын ерөөл өргөөд явах болоход “Ахынх нь ингэж амьдарч байгаа ер нь хэнд ч хамаагүй. Надад болж байвал надад л хамаатай. Болохгүй бай­сан ч надад л хамаатай. Хувьцааны зах зээлд боломж байдаг юм шүү гэдгийг зарим нэг сонир­хогчид ойлгуулах гэхдээ л чамд ярьчихлаа. Түү­нээс миний хувьцаа мувьцаа хүмүүст битгий хэл бүр надад ч хамаагүй. Хүн ер нь юунаас ч хамааралгүй амьдраад сурчихсан байхад юу ч дутахаа, хүсэхээ больчихдог юм” хэмээн хог, шороон дунд атлаа саяхан угаасан сувилагчийн гэмээр цэвэрхэн гэж жигтэйхэн гараараа “Баяр­тай” гэх шиг дохичихоод хашаа руугаа орлоо.

]]> ahiimaa Wed, 23 Apr 2025 17:27:22 +0900 Төр иргэдээ утаагаар хордуулж, үл хайхралаар “боомилж” байна http://aranshin.mn/index.php?newsid=1481 http://aranshin.mn/index.php?newsid=1481
2024-11-25Олон улсын байгууллагуудаас гаргаж буй агаарын чанарын статистик мэдээллүүдийг харахаар Монгол, Энэтхэг улсын хотууд 
бохирдлын хэмжээгээрээ урд, хойноо орон, ана мана өрсөлдсөөр байна. Яг одоо аль алинд нь агаар, орчны бохирдол үлэмж ихэсчихсэн, нөхцөл байдал туйлын хүнд, нийгмийн стресс, бухимдал дээд цэгтээ хүрчхээд буй. Өчигдрийн 10.20 цагт гэхэд Энэтхэгийн нийслэл Шинэ Дели дэлхийн хамгийн бохир агаартай хотуудын жагсаалтыг тэргүүлж, Монголын Улаанбаатар тус улсын Мумбай, Колката хоттой “зуузай холбон” наймдугаар байрт эрэмбэлэгдэж байв. Энэтхэгийн Ахмадабад, Шинэ Дели, Мумбай, Колката, Газиабад, Гуруграм зэрэг олон сая хүн амтай томоохон хотод үйлдвэржилт, зам, барилга, тээврийн хэрэгсэл, цахилгаан станцаас үүдэлтэй бохирдол үлэмж нэмэгдэж, иргэд нь амны хаалтгүй зорчих аргагүйд хүрснийг олон улсын хэвлэлүүд мэдээлж эхэллээ. PМ2.5 буюу нарийн ширхэгт тоосонцор тус улсын ихэнх хотод ДЭМБ-ын зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс 13-25 дахин хэтэрсэн, Шинэ Дели, Газиабад агаарын чанарын индексээр “маш хүнд” ангилалд шилжээд буй гэнэ. Улаанбаатар хотод ч ялгаагүй, агаар бохирдуулагч бодисын хэмжээ энэ өдрүүдэд туйлдаа хүрч, амь тэмцүүлж байна. Амьсгалын зам, төв мэдрэлийн систем, зүрх, судасны үйл ажиллагаанд ноцтой доголдол учруулдаг нүүрстөрөгчийн дутуу исэл (CO) ойрын өдрүүдэд хүлцэх хэмжээнээс 10-15 дахин ихэссэнийг мэргэжлийн хүмүүс харьцуулаад, судлаад мэдээлчихлээ. Харамсалтай нь, иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах суурь эрхийг хангахад наад захын болон зайлшгүй шаардлагатай нөхцөлийг бүрдүүлж ажиллах ёстой төрийн байгууллагынхан, улс, нийслэлийн удирдлагууд энэ үед юу ч болоогүй, мэдээгүй юм шиг дүлий дүмбэ царайлан, хариуцлагагүй байдлаараа нийслэлчүүдийг нэмж хохироох болов. 
Биднээс ялгаатай нь Энэтхэгийн Засгийн газар, муж, хотын захиргаа, эрүүл мэнд, байгаль орчны салбарынхан олон улсын байгууллага, иргэд, олон нийтээс гаргасан санал, зөвлөмж, шүүмж, эсэргүүцлийг дуулгавартай хүлээн авч, томоохон үйлдвэрүүдийг нүүлгэн шилжүүлэх, дизель түлшний хэрэглээг хязгаарлах, тээврийн хэрэгслийн стандартыг чангатгах зэрэг үр дүнтэй, шийдэмгий арга хэмжээнүүдийг авч эхлэв. Мөн бодит нөхцөл байдлаа хүлээн зөвшөөрч, иргэддээ зөвлөмж, сэрэмжлүүлэг хүргэн, илүү их хордож, хохирохоос хамгаалах боллоо. Төр ингэж иргэнээ хамгаалдаг байх нь. Харин манай улсын холбогдох байгууллагынхан, албан тушаалтнууд иргэдээ сонсох нь байтугай НҮБ, ДЭМБ тэргүүтэй олон улсын байгууллагаас өгсөн зөвлөмж, анхааруулгыг ч үл ойшоож, бодит байдлыг хүлээн зөвшөөрөхөөс зайлсхийсээр. Агаарын бохирдлын асуудалд хамгийн их хамаатай, магадгүй энэ цаг үед хамгийн чанга дуугарч байх ёстой Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн яам, Эрүүл мэндийн яам, Эрчим хүчний яам, нийслэлийн Байгаль орчны болон Агаар, орчны бохирдолтой тэмцэх газрынхан, Улаанбаатар хотын удирдлагууд ичээндээ орсон амьтан шиг л таг чиг, амар тайван байх аж. Төр иргэдээ үл хайхралаар хэрхэн “хүчирхийлж”, хохироож болдгийн бодит жишээг Монгол Улс энэ цагт хамгийн тод томруун харуулж байна гэлтэй. 
Н.МИШЭЭЛ
https://www.unuudur.mn/a/272408]]> ahiimaa Mon, 25 Nov 2024 13:00:29 +0900 Г.Ёндон: Би зэсийн баяжмал борлуулах гэрээ хийхгүй http://aranshin.mn/index.php?newsid=1434 http://aranshin.mn/index.php?newsid=1434

“Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын ерөнхий захирал Г.Ёндонг шинээр нээж буй Ezasag.mn сайтынхаа "Энхбатын булан"-гийн анхны зочноор урилаа. Тэрбээр эрдэм шинжилгээний ажилтан, уурхайн дарга, Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайдаар ажиллаж байсан Монголын уул уурхайн салбарын технократуудын нэг билээ. Г.Ёндон "Эрдэнэт үйлдвэр"-ийг үнэ цэнтэй, хуулийн дагуу шударга, хулгай луйваргүй, ил тод, нээлттэй ажилладаг компани болгон хөгжүүлэхээр зорьжээ. 
-Та Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайдаар ажиллаж байх үедээ Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн тухай хуулийн төслийг санаачлан батлуулсан. Тухайн үед буюу яг гурван жилийн өмнө тантай энэ талаар ярилцлага хийж байлаа. Одоо Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн тухай хуулийг хэрэгжүүлээд нүүрс, төмрийн хүдрийг биржээр арилжаалдаг болсон. Хэд хоногийн өмнө зэсийн баяжмалыг биржээр анх удаа арилжих цанг цохилоо. Санаачилсан ажил бодит үр дүнгээ өгөөд сэтгэгдэл өндөр байна уу?
-2020 оны долдугаар сарын 7-нд улс төрийн ямар ч туршлагагүй хүн Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайдаар томилогдсон. Засгийн газрын анхны хуралдаан дээр Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх “Сайд бүр улс орны эдийн засаг, ард иргэдийн амьжиргаанд хэрэгтэй ядаж нэг нэг зүйлийг хийх ёстой” гэж хэлж байсан. Тэр үеэс л юу хийж болох вэ гэсэн бодол ээрсэн.
Сайд байхдаа хийж амжуулсан зүйлс бас бий бий. Гэхдээ Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн тухай хуулийг боловсруулж, батлуулсан нь их чухал ажил болсон гэж боддог. Нэг зөв, хэрэгтэй хууль батлагдахад улс орны эдийн засаг, иргэдийн амьжиргаанд ямар дорвитой хувь нэмэр оруулж болдгийг биржийн хууль харуулсан. 2023 оны зургадугаар сард, сүүлийн жилүүдэд анх удаа, төсвийг нэмэх тодотгол хийж, орлогын төсөөллийг нэмж байсан. 2023 оны жилийн эцсийн үр дүн ч мөн санхүү эдийн засгийн сайн үзүүлэлт, эерэг нөлөөг авч ирсэн. Үүнд Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн тухай хуулийн хэрэгжилт, үр нөлөө их байсан гэж боддог. 
Үүнээс гадна Монголын хөрөнгийн биржээр уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг нээлттэй арилжаалах болсноор Монголын хөрөнгийн бирж хэмээх нээлттэй хувьцаат компанийн үнэлэмж, үнэ цэнэ, хувьцааны ханш хэд дахин өссөн, нүүрс, төмөр, зэс авахаар арилжаанд оролцож байгаа гадаадын компаниуд дэнчингийн мөнгөө Монголын арилжааны банкуудад байршуулах болсон нь валютын ханшт эерэг нөлөө үзүүлсэн гэх мэт маш олон шууд бус өгөөжийг дурдаж болно.
2020 оны намар анх хуулийн үзэл баримтлалыг нүүрс дээр жишээ авч, уурхайн амны үнэ болон Ганцмодны үнийн зөрүүн дээр тооцоо хийн танилцуулж байхад Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Л.Оюун-Эрдэнэ нар “Наадахаа юм болгоно шүү, бүх талаар дэмжинэ” гэж итгэл үнэмшил, урам зориг өгсөн. Засгийн газрын гишүүд, манай яамны удирдлага дотор хүртэл энэ хуулийн төсөл хол явахгүй гэсэн итгэл үнэмшилтэй хүмүүс байсан. 2021 оны турш Засгийн газрын хуралдаанд хэд хэд танилцуулж хэлэлцүүлсний дараа оны төгсгөлд УИХ-д өргөн барих шийдвэр гарсан. 
Ингээд 2022 оны нэгдүгээр сард хуулийн төслөө УИХ-ын даргад өргөн барьсан. Цаашид уг хуулийн төслийг үргэлжлүүлэн хэлэлцэх үү, эсвэл буцаах уу гэдгийг нь шийдэх Байнгын хорооны эхний хуралдаан, мөн УИХ-ын чуулганы эхний хуралдаан маш чухал байлаа.
Гишүүдээс ирсэн олон асуултад манай ажлын хэсэг сайн тооцоо, судалгаа, үндэслэлтэй хариулснаар хуулийн төслийг дэмжиж, дараагийн болон эцсийн хэлэлцүүлэгт бэлтгэх УИХ-ын ажлын хэсэг байгуулсан. Ажлын хэсгийн ахлагчаар Ж.Бат-Эрдэнэ гишүүнийг томилуулах хүсэлтээ Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга Ж.Ганбаатар гишүүнд тавьсан. Хуулийн төслийг маань намрын чуулганаар амжилттай хэлэлцэж баталсан. 
Энэ хуулийн төсөл батлагдахад тухайн үед зөвлөхөөр минь ажиллаж байсан Р.Очбадрахаар ахлуулсан ажлын хэсэг, Эдийн засгийн байнгын хороон дээр анхнаас нь маш сайн дэмжиж, нарийн ширийн асуудал дээр зааж зөвлөж байсан, хожим сайдын ажлаа хүлээлгэн өгсөн Ж.Ганбаатар гишүүн, зарчмын зөрүүтэй саналуудыг хуулийн утга санаа, анхны хувилбартай маш аятайхан зохилдуулахад олон өдөр хамт ажиллаж цаг заваа зориулсан Ж.Бат-Эрдэнэ гишүүн, эцэслэн батлагдахад нь идэвх зүтгэл гаргасан дэд сайд О.Батнайрамдал нартаа энэ боломжийг ашиглан талархаж явдагаа хэлмээр байна.
-Тантай тэр үед ярилцлага хийж байхад нүүрсийг биржээр арилжсанаар дундын трейдерүүд байхгүй болж, амны үнэ өндөр дүнгээр өсөн, бодит орлого нэмэгдэнэ гэж төсөөлж байсан. Одоогоор нүүрсний бодит орлого үлэмж хэмжээгээр нэмэгдээд байгаа. Нүүрсний хулгайтай тэмцсэн нь ч үүнд нөлөөлсөн байх.
-Биржийн хуультай болохоор 10 гаруй жилийн өмнөөс ярьж эхэлсэн. 2013 оны анхны бүрэн хэмжээний судалгааг Д.Галсандорж гуай хийж байсан. Манай ажлын хэсэгт бас орж ажилласан хүн л дээ. Тухайн үед Монголд таваарын бирж байгуулах дэд бүтэц, орчин бүрдээгүй гэсэн агуулгатай дүгнэлт гарсан байдаг. Таваарын бирж байгуулах санаачилга нэгдүгээрт, улс төрийн босго, эсрэг лоббигоо давж гарч чаддаггүй байсан болов уу гэж боддог. Хоёрдугаарт, үнэхээр дэд бүтэц байгаагүй. Таваарын биржүүд далайн боомт, төмөр зам ч гэдэг юм уу ложистикийн том сүлжээтэй байдаг. 
Тэгэхээр үндсэн, гол зах зээл болсон урд хөршийнхөө хил дагуу дэд бүтэцтэй болох ажлыг хуулийн төслөөсөө түрүүлээд явуулж эхэлсэн. 2020 оны арванхоёрдугаар сард Шивээхүрэнд чингэлэг тээврийн терминал байгуулах тухай Засгийн газрын тогтоолыг гаргуулж байсан. “Монголын нүүрс ассоциаци” болон “МАК” ХХК энэ ажлын эхлэлд нь байж, их идэвх санаачилга гаргасныг хэлэх нь зүйтэй. 
“Чингэлэг тээврийн терминал ямар хэрэгтэй юм бэ, хятад чингэлгийн лоббид орлоо” гэж эсэргүүцэх хүмүүс гарч л байсан. Бид чингэлэг тээврийн терминал нүүрсний экспортыг огцом нэмэгдүүлэх, жолооч нарын асуудлыг эерэгээр шийдэх боломжтойгоос гадна таваарын биржийн маш чухал дэд бүтэц нь болно гэдгийг мэдэж байсан л даа. 
Тооцоо судалгаа хийж үзэхэд нүүрсээс олох орлого, ашиг их хэмжээгээр өсөх нь тодорхой байсан. Тэр үед бас нүүрс тээврийн төлбөрөөр их хэмжээний мөнгө гадагш гаргадаг байлаа. Чингэлгээр терминал руу нүүрс тээвэрлэхэд энэ их мөнгө дотоодод үлдэх боломж, тооцоо гарсан. Сангийн яам ч ийм тооцоо хийсэн байсан. “Чалко”-гийн гэрээ нүүрсний амны үнийг тодорхойлогч, чиглүүлэгч болдог байсан үе шүү дээ. “Чалко”-гийн гэрээнээс жаахан илүү үнэтэй хийвэл сайн гэрээ боллоо гэсэн ойлголтыг “түлхдэг” байсан. Тэр нь ердөө 2-5 ам.доллароор л илүү үнэтэй гэрээ байх жишээтэй. 
Гэтэл БНХАУ-ын Ганцмод боомт, “Эрдэнэс Тавантолгой”-н уурхайн амны үнэ хооронд 2-3 дахин зөрүүтэй байсан. Бид Тавантолгойн ордоос Ганцмод хүртэл нэг тонн нүүрсийг 20 ам.доллароор тээвэрлэх боломжтой гэж тооцсон. Дээрээс нь Монгол, Хятадын хил дээр төлдөг бүх хураамжийг нэмээд ч цаана нь маш их зөрүү гарч байсан юм. Ганцмодод нүүрсний үнэ 100 ам.доллароор өсөж байхад “Эрдэнэс Тавантолгой”-н уурхайн амны үнэ 10 “ногоон”-оор өсөж байх жишээтэй. Энэ нь гадаад зах зээлд нүүрсний үнэ өсөхөд Монгол Улс дорвитой ашиг хүртэхгүй байгааг харуулсан. 
Төмрийн хүдрийг биржээр арилжсанаар үр ашиг нь нэмэгдэх ч тодорхой байсан. “Монголросцветмет” сайн гэрээ хийдэг байсан бол “Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр”-ийн гэрээнүүд маш алдагдалтай байсан. Тиймээс зах зээлийн бодит үнэ рүү ойртуулах боломж байсан юм. 
Харин зэсийн баяжмал дээр төдийлэн ашиг харагдаагүй. Эдгээр тооцоо одоо ч Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яаманд байгаа. “Эрдэнэт үйлдвэр” Лондонгийн металлын биржийн үнэтэй уяж, гэрээний үнээ тогтоодог байсан. Хайлуулах, цэвэршүүлэх зардал, металлын хасалт болон тээвэрлэлтийн гэх мэт зардлаа хасаад үнэ тогтдог, ойлгомжтой томьёотой байсан.
Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн тухай хуульд АМНАТ-ийг Монголд биржээр зарагдсан үнээс нь тооцож авна гэж тусгасан юм. Хэрэв зэсийн баяжмал Монголын биржид Лондонгоос бага үнээр зарагдвал АМНАТ-ийн зөрүүнээс улсын төсөвт эрсдэл үүснэ гэсэн болгоомжлол Сангийн яамныханд байлаа. Тиймээс хуулиараа ямар ашигт малтмалыг хэзээ биржээр арилжаалахыг түрүүлж тогтоолгүй, Засгийн газрын бүрэн эрх мэдэлд нээлттэй үлдээсэн юм. 
Харин 2024 оны Засгийн газрын 73 дугаар тогтоол гарч, зэсийн баяжмалыг биржээр арилжих зохицуулалт тусгасан. Өнгөрсөн дөрөвдүгээр сарын 29-нд зэсийн баяжмалын биржийн анхны арилжааг Монголын хөрөнгийн бирж амжилттай хийлээ. 
Улс орны төсөв, санхүүд ногдох эдийн засгийн үр ашиг нэмэгдсэн нь Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн тухай хуулийг баталсны нэг сайн тал гэж харж байна. Нөгөө тал нь уг хуулийн амин сүнс, үзэл баримтлал, хамгийн гол давуу тал нь ил тод, нээлттэй байдал юм. Өөрөөр хэлбэл, уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ бирж дээр ил тод, нээлттэй тогтож байгаа учраас тэр. 
Биржээр арилжиж эхэлсэн учраас “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн ерөнхий захирал Ёндон гэдэг хүн шийдвэрлэж, хэн нэгэнтэй зэсийн баяжмал борлуулах гэрээ хийхгүй болсон гэсэн үг. Гэрээний үнийг зах зээл л тогтооно. Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр газрын хэвлийн баялаг төрийн нийтийн өмч болсон. Тэгэхээр 3.5 сая иргэний өмчийг аль нэг захирал хэн нэг хүнтэй үнэ тохирч, зах зээлээс хямд үнээр зараад байвал иргэд дургүйцэх ёстой биз дээ. 
Биржээр бүтээгдэхүүнийхээ үнийг тогтоох нь төрийн өмчит компанийн засаглалын хувьд ч маш олон эерэг, сайн нөлөөтэй. Нүүрс, төмөр, зэсийг биржээр нээлттэй, ил тод арилжаалж эхэлсэн нь иргэн бүр “баялагтаа эзэн Монгол” болж буйн нэг жишээ.

-“Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн баяжмалыг хямд худалдаж авахын тулд трейдер компаниуд манай нөлөө бүхий улстөрчдийн дэмжлэгийг авдаг, тэдэнд авлига өгдөг гэж хардсан явган яриа гардаг. Ийм яриа ч зогсож, “Эрдэнэт үйлдвэр” хойшид трейдер компанитай шууд гэрээ байгуулахгүй нь гэж ойлголоо. Зөв үү?
-Тэгж ойлгож болно. Улстөрчид нөлөөлөх гэдгийг бол хэлж мэдэхгүй байна. Одоогоор тийм зүйлтэй хараахан тулгараагүй. Цаашид бол үгүй болох үндэс суурь нь ингээд тавигдчихлаа шүү дээ. Трейдер компаниуд цаашид ил тод, нээлттэй тогтсон үнээр биржээр дамжуулан гэрээ хийхийг бол үгүйсгэхгүй. Тэд арилжаанд оролцох нь нээлттэй. 
Гэхдээ трейдер компани “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн үйл ажиллагаанд эерэг оролцоотой байсан гэдгийг хэлэх нь зүйтэй. Эрдэнэтийн жишээнээс харахад трейдер компани худалдагч, худалдан авагч хоёрын дунд зөөлөвч, тохируулагч болж, олон эрсдэлээс хамгаалдаг байсан юм билээ. Манай үйлдвэр шаардлагатай тохиолдолд трейдерүүдээс богино хугацаанд, сайн нөхцөлтэй санхүүжилт авч, баяжмалаараа төлдөг схемтэй байсан. Энэ нь ч манай үйлдвэрт ашигтай хамтын ажиллагаа байсан. 
“Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн трейдерүүдтэй хийсэн гэрээнүүдийг би сайн гэж дүгнэнэ. Тэнд нөгөө амны үнэ гэдэг ч юм уу, ойлголт байдаггүй. Ажил авсны дараа шалгаж үзэхэд бүтээгдэхүүнээ зах зээлээс хямд үнээр борлуулж байгаа гэрээ нэг ч байгаагүй. Бүх компанитай хийсэн гэрээнүүд яг ижил нөхцөлтэй байсан. 
Зэсийн баяжмал онцлогтой бүтээгдэхүүн л дээ. Ийм ийм элементийн агууламж нь тэдэн хувиас дээш байх ёстой, харин нөгөө хэсгийнх нь төдөөс доош байх шаардлагатай гэж заасан байдаг. Өмнө нь дэлхий дээр зэсийн баяжмалыг биржээр арилжаалсан хоёр тохиолдол байсан. Хоёулаа эдгээр шаардлагын нийцлээс болоод амжилтгүй болсон түүхтэй. Тиймээс бүтээгдэхүүнээ биржээр зарахад бид ашигт болон хорт элементүүдийн агууламж, найрлагад нь онцгой анхаарч, баяжуулалтын процессоо маш нарийн тохируулах шаардлагатай болно. 
За тэгээд “Эрдэнэт үйлдвэр”-тэй холбоотой элдэв хардлага их байдаг даа. Зарим нь үлгэр домог шиг, итгэж үнэмших боломжгүй зүйлс ч явж л байдаг. Харин нэг улстөрч өнгөрсөн жил “Эрдэнэт үйлдвэр”-т гурван төрлийн хулгай байна гэж хэлсэн. Түүний нэгийг экспортын гэрээний хулгай гэж онцолсон. Тэр үгийг сонссоноос хойш Уул уурхайн бүтээгдэхүүний биржийн тухай хуулийг боловсруулсан хүний хувьд, ийм хардлагад байнга өртөх алба хашиж байгаагийн хувьд ч зэсийн баяжмалыг биржээр арилжих нь зүйтэй юм байна гэсэн бат итгэлтэй болсон. 
Тэгээд Ерөнхий сайдад зэсийн баяжмалыг эхлээд туршилтын журмаар арилжих саналаа хэлж, түүний өгсөн чиглэл, дэмжлэгтэйгээр Засгийн газрын тэмдэглэл, тогтоолууд гарсан. Гурван төрлийн хулгай байна гэсэн улстөрч маань экспортын гэрээнээс гадна Эрдэнэтэд овоолгын хулгай, тендерийн хулгай байгаа гэсэн. Тэгэхээр энэ гурван хулгай үнэхээр байгаа бол байхгүй болгоно доо.
-Трейдер компаниудтай байгуулсан борлуулалтын гэрээ хэдий хүртэл үргэлжлэх вэ. Баяжмалаа биржээр арилждаг боллоо гээд байгуулсан гэрээнүүдээ цуцлахгүй биз дээ.
-2026 оныг дуустал байгуулсан гэрээнүүд бий. Одоогоор долоон трейдер компани манайхтай урт хугацааны гэрээтэй ажиллаж байгаа. 30 жил хамтарч ажилласан компани ч байдаг юм билээ. Хамгийн бага нь зургаан жил хамтарч ажиллаж байгаа компани бий. 
Би ажил авснаасаа хойш нэг ч трейдер компанитай зэсийн баяжмал борлуулах шинэ гэрээ хийгээгүй. Одоо байгаа нь шалгарч үлдэн хамтран ажиллаж буй компаниудтай байгуулсан урт хугацааны гэрээ байдаг. Гэрээний хугацаа дууссаны дараа дээр дурдсанчлан трейдер компанитай дахиж шууд гэрээ байгуулахгүй. Баяжмалаа биржээр арилжина.
-“Ачит ихт” компанитай холбоотойгоор “Овоолгын хулгай” гэсэн сэдэв энэ цаг үед олны анхаарлын төвд орлоо. Засгийн газар “Ачит ихт” компанийн 34 хувийн хувьцааг “Эрдэнэт үйлдвэр”-т авах шийдвэр гаргасан. Үүнтэй холбоотой ямар үйл явдал өрнөж байна вэ?
-Мөнөөх улстөрч “Овоолгын хулгай бий” гэж хэлэхдээ “Ачит ихт”-ийг жишээ болгон татсан. Би Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд байх үедээ овоолго ашиглаж буй компаниудын хувьцааны 34 хувийг “Эрдэнэт үйлдвэр”-т үнэ төлбөргүй эзэмшүүлэх нь зөв гэсэн байр суурьтай байсан. “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн ерөнхий захирлаар томилогдсоноос хойш “Эрдмин”, “Ачит ихт”, “Зэс эрдэнийн хувь”-ийн удирдлагуудтай уулзалт зохион байгуулж, 34 хувийг “Эрдэнэт үйлдвэр” үнэ төлбөргүй эзэмших ёстой гэсэн байр сууриа илэрхийлсэн.
“Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн балансын бус хүдэр буюу овоолгыг ашигласан хоёр жишээ бий. Тэгэхээр бид харьцуулах юмтай гэсэн үг. “Эрдмин”, “Ачит ихт” хоёрыг харьцуулж үзье. Нэгдүгээрт, “Эрдмин” компани бүх овоолго буюу хүдрээ манайхаас худалдаж авсан байдаг. 2011 оноос хойш тэднийд дахиж балансын бус хүдэр өгөөгүй. Хоёрдугаарт, “Ачит ихт”-ээс дөрөв дахин бага хүчин чадалтай боловч 32.8 сая ам.долларын ногдол ашгийг Эрдэнэтэд өгсөн. Энэ компанийн хувьцааны 25 хувийг “Эрдэнэт үйлдвэр” эзэмшдэг. “Ачит ихт”-ийн хувьцааг “Эрдэнэт үйлдвэр” эзэмшдэггүй. 
“Ачит ихт” овоолго ашигласны төлбөр гэж борлуулалтын орлогын хоёр хувийг манайд өгдөг. “Эрдмин”, “Ачит ихт” компани сүүлийн найман жил яг зэрэгцэж ажилласан. Энэ хугацаанд хоёр компанийн өгөөжийг харьцуулсан тооцоо хийж үзсэн. “Эрдмин” нэг тонн цэвэр зэс гаргаад “Эрдэнэт үйлдвэр”-т 712 ам.долларын өгөөж өгсөн байна лээ. Харин “Ачит ихт” нэг тонн цэвэр зэс гаргаад “Эрдэнэт үйлдвэр”-т 107 ам.долларын өгөөж өгч ирсэн. 
Засгийн газар “Ачит ихт” компанийн хувьцааны 34 хувийг цаашид өмчлөхөөс гадна өмнөх жилүүдийн ногдол ашгийг дүйцүүлэн нөхөж авах шийдвэр гаргасан. Тэгэхээр “Эрдэнэт үйлдвэр” тус компаниас ногдол ашиг нөхөж авах ажлыг зохион байгуулна. “Эрдмин” компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөл хэд хоногийн өмнө хуралдсан. Уг компанид эзэмшдэг хувьцааны 25 хувийг 34 болгож өсгөх талаар “Эрдэнэт үйлдвэр” буюу ерөнхий захирлын байр суурийг танилцуулсан. Улмаар хамтарсан ажлын хэсэг байгуулахаар болоод байна.
“Эрдмин”, “Ачит ихт”, “Зэс Эрдэнийн хувь” компанийн хувьцааны 34 хувийг шилжүүлж аваад, өмнөх гэрээний заалтын дагуу ногдол ашгаа нөхөөд авчихвал овоолгын хулгай гэдэг хэлц үг мартагдах биз. 
Овоолго ашиглах үйл ажиллагаа нь эхэлж буй “Зэс эрдэнийн хувь” компанийн удирдлага болж буй үйл явдлыг анхааралтай ажиглаж байгаа байх. Тэдний хувьцааны 34 хувийг ч “Эрдэнэт үйлдвэр” үнэ төлбөргүй эзэмших гэрээтэй байсан, сүүлд “Ачит ихт”-ийн гэрээ шиг 34 гэдэг тоо алга болсон байдаг. Өнгөрсөн сард батлагдсан Үндэсний баялгийн сангийн тухай хуулийг дагаад гарч буй хуулиуд дотор үүнтэй холбоотой заалттай болсон байна билээ.
-Нэгэнт Засгийн газрын шийдвэр гарсан учраас “Эрдэнэт үйлдвэр”, “Ачит ихт” компани хэлэлцээрийн ширээнд суух байх. Аль нэг талаас хэлэлцээр хийх санаачилга гаргасан уу?
-“Ачит ихт” компанийн гол хувьцаа эзэмшигчид гадаадад байх шиг байна. Бид Засгийн газрын шийдвэрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө, бэлтгэл ажлаа хангаад явж байгаа. Мөн Засгийн газрын шийдвэр албажсан байдлаар хараахан ирээгүй байна.
-“Ачит ихт” компанийнхан “Эрдэнэт үйлдвэр”-т хувьцааныхаа 34 хувийг өгөх гэсэн. Харин “Эрдэнэт үйлдвэр” авахаас татгалзсан гэсэн тайлбар хийсэн. Ямар үйл явдал болсон юм бэ?
-Тухайн үед “Ачит ихт”-ээс тийм санал гаргасан нь үнэн. Тэр үед “Эрдэнэт үйлдвэр”-ээс техникийн хэсэг гаргаад ажиллуулсан байдаг. Техникийн хэсэгт ажилласан хүмүүс “Техник, эдийн засгийн үндэслэл нь эрсдэлтэй байна. “Эрдэнэт үйлдвэр” хувьцааных нь 34 хувийг авбал давхар өрөнд орж магадгүй нь” гэсэн дүгнэлт хийгээд татгалзсан юм билээ. 
Тэр хүмүүс яагаад тийм дүгнэлт гаргасныг мэдэхгүй. “Эрдмин” компани тухайн үед тогтвортой ажиллаад, өр ширээ дараад, 2006 оноос ногдол ашгаа хуваарилаад эхэлчихсэн байсан. Хэвийн үйл ажиллагаа явуулж байсан, харьцуулах бодитой жишээ байхад яагаад ийм шийдвэр гаргасан юм бол гэж боддог.
-Тендерийн хулгайг яаж цэгцлэх вэ. “Эрдэнэтийн шахаа” гэсэн албан бус хэллэг хүртэл гарсан байдаг шүү дээ.
-Би 2022 оны есдүгээр сард ерөнхий захирлаар томилогдсон. Цар тахлын үед “Эрдэнэт үйлдвэр”-тэй гэрээгээр ажил гүйцэтгэж байсан 19 компани бараа материал, агуулах, тээврийн зардлын үнэ өссөн гэсэн шалтгаанаар нийт 183 тэрбум төгрөгийн нэмэлт санхүүжилт олгохыг хүссэн байдаг. Тэдгээр компани өссөн зардлаа Барилгын хөгжлийн төвөөр магадлагаа хийлгэж баталгаажуулсан тул “Эрдэнэт үйлдвэр” нэхсэн мөнгийг нь хүлээн зөвшөөрч, зардлын тодотгол хийгээд, Төрийн өмчийн бодлого зохицуулалтын газраар батлуулаад, олгоход бэлэн болсон байсан. 
Мэдээж тараагаад өгөх шиг амархан юмгүй. Гэхдээ зарим ажлыг нь шалгаад үзэхэд үнийн өсөлт гарсан нь үндэслэл муутай, ижил төстэй ажилтай харьцуулахад хөөсөрсөн тоо ч харагдсан. Ингээд дотооддоо ярилцаад, олон улсын аудитын дөрвөн том комдани руу санал явуулж, KPMG компаниар 450 сая төгрөгөөр аудит хийлгэх гэрээ зурсан. 
Тухайн үед “тэмээн дээр ямааны гарз” гэгчээр 183 тэрбум дээр нэмээд 450 сая төгрөгийн зардал гаргалаа гэх мэтээр хэвлэлээр зөндөө шүүмжлүүлсэн. Танил тал хүмүүсээр яриулж, ятгуулж ч байсан. Бид харин аудит хийлгэсний хүчинд 105 тэрбум төгрөг хэмнэсэн байдаг. Компаниудад 78 тэрбум төгрөгийг л үнийн өсөлтөд өгсөн гэсэн үг. Бага мөнгөн дүнтэй гэрээтэй хоёр компани л шүүхэд хандаад байна. Манайх ялбал 105 тэрбум төгрөгийн хэмнэлт маань улам нэмэгдэнэ. Бусад компаниуд аудитын дүнг хүлээн зөвшөөрөөд ажлаа гүйцэтгэж дуусгасан. Тендерийн үнэ, бодит зардлыг хөөсрүүлдгийн тодорхой жишээ энэ л дээ. 
Цаашдаа тендерийн үнэлгээ, худалдан авалтын үйл ажиллагаанд хүний хүчин зүйл, субьектив нөлөөллийг багасгах чиглэлээр бүх л төрлийн арга хэмжээг авч байна. Манайх тендер шалгаруулалтын үйл ажиллагаанд хиймэл оюун ухаан ашиглах туршилтын ажил эхлээд амжилттай яваа. Өнгөрсөн нэгдүгээр сард эхний шатны тайлангаа дүгнэсэн. Ирэх зургадугаар сард дараагийн шатны үйл явц, үр дүнгийн талаар олон нийтэд нээлттэй байдлаар тайлагнахаар төлөвлөж байна. 
Цахим хөгжил, харилцаа холбооны яам, Төрийн худалдан авах ажиллагааны газар, “Эрдэнэс Монгол” нэгдэлтэйгээ хамтарч хийнэ. Тендерийг шударга явуулахын тулд хиймэл оюун ухаан ашиглаж эхэлсэн гэсэн үг. Хиймэл оюун ухаан хэн нэгэнтэй ярилцаж тохиролцохгүй. “Эрдэнэт үйлдвэр” тендер шалгаруулалт, худалдан авалтаа ил тод болгохоор эргэлт буцалтгүй шийдсэн. Үүн дээр хатуу зогсохоо харуулна. 
Манайх жилд 1000 орчим тендер зарлаж, 6000 орчим компани оролцдог. 1000 нь ялж, 5000 нь гомдолтой үлддэг байх. Тэгэхээр манай тендерт тогтмол оролцдог компаниудад сонирхолтой байх болов уу.
-Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдорж “Эрдэнэт үйлдвэр бол тэжээлийн цэгт очих цаг нь болсон хөгшин үнээ” гэсэн хатуу үг хэлсэн. Үнэн хэрэгтээ “Эрдэнэт үйлдвэр”-т хэдэн жил үйл ажиллагаа явуулах ирээдүй байгаа вэ?
-“Эрдэнэт үйлдвэр” 2021 онд дөрөв дэх удаа нөөцөө нэмэгдүүлж батлуулсан. Хамгийн анх 1973 онд ТЭЗҮ хийгээд 32 жил ажиллана гээд 520 гаруй сая тонн хүдрийн нөөц баталсан байдаг. 1978 онд жилд дөрвөн сая тонн хүдэр боловсруулах хүчин чадалтай баяжуулах үйлдвэрийг ашиглалтад оруулж байсан. Тэгвэл ирэх жил 40 сая тонн хүдэр боловсруулахаар төлөвлөөд байна. Анхныхаасаа 10 дахин их хүчин чадалтай болно гэсэн үг. 
Манайх 2021 онд ЖОРК стандартаар 2.9 тэрбум тонн геологийн нөөц батлуулсан. Одоогийн хүчин чадлаар бол энэ нөөцийг 60-70 жил ашиглахаар байна. Анх 32 жил ажиллана гэж төлөвлөсөн уурхай 45 жил ажиллачихлаа. Дараагийн 45 жил ажиллах нь ч тодорхой байна. Бид 2021 онд батлуулсан нөөц дээрээ Австралийн туршлагатай компаниар ТЭЗҮ хийлгэж байгаа. Би хувьдаа ТЭЗҮ-ээр дахиад 45 жил ажиллах нь тодорхой болох болов уу гэж бодож байна. 
Мэдээж зэсийн үнэ маш ихээр нөлөөлнө. Мөн манайх 2022 онд хайгуулын зургаан лиценз шинээр авсан. Эрдэнэтээс 10 орчим км зайтай Оюутын орд дээр 2023 оноос төлөвлөсний дагуу нарийвчилсан хайгуул хийж эхэллээ. Манайх ер нь жил бүр хайгуулын ажилд тодорхой хэмжээний хөрөнгө зарцуулж ирсэн. Ингэж байж бид нөөцөө нэмэгдүүлээд яваа юм.
-Оюут хэр ирээдүйтэй орд вэ?
-Бид 500 орчим сая тонн хүдрийн нөөц зурагдах болов уу гэж найдаж байгаа. Үүнээс гадна Засгийн газрын өнгөрсөн гуравдугаар сарын 20-ны хуралдаанаар “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн 60-70 жил ашиглах хаягдал хураах шинэ сангийн талбайг улсын тусгай хэрэгцээнд авахууллаа. Энэ бол 60-70 жил ашиглах ордыг нээсэнтэй дүйцэхүйц ач холбогдолтой шийдвэр болсон. Аливаа уурхайд эдийн засгийн хувьд ашигтай, хүн, амьтан, хүрээлэн буй орчинд сөрөг нөлөөгүй байдлаар хаягдлаа хураах талбай олдохгүй бол хичнээн нөөц байгаад ашиглаж чадахгүй шүү дээ. 
Мөн “Эрдэнэтийн цагаан тоос” гэж ярьдаг. Энэ бол салхи гарахаар “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн хаягдлаас босдог тоос л доо. Хүний эрүүл мэндэд хоргүй ч хүрээлэн буй орчныг бохирдуулан, тав тухгүй байдал үүсгэдэг эд. Манай үйлдвэр шинэ талбай руугаа хаягдлын сангаа нүүлгэнэ. Шинэ талбай хотоос хол учраас цагаан тоосны асуудал шийдэгдэнэ гэсэн үг. Харин хуучин хаягдлын сангаа ногоон байгууламж болгоно.
-“Эрдэнэт үйлдвэр”-ийг түшиглэж зэс хайгуулах үйлдвэр байгуулах ажлын явц ямар байна вэ?
-Бяцхан түүх ярья. “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийг барьж эхэлж байх үед манай салбарын ахмадууд, нэр дурьдвал П.Очирбат гуай, Д.Ренчинханд гуай тэргүүтэй хүмүүс, Эрдэнэтэд ГОК биш, ГМК байх ёстой гэж үзэлцэж байсан юм билээ. Эрдэнэтэд анхнаасаа уулын баяжуулах биш, уул металлургийн үйлдвэр байх ёстой гэж үзсэн хэрэг. 
Үйлдвэрийн үе үеийн ерөнхий захирлууд Эрдэнэтэд зэс хайлуулах үйлдвэр байгуулахад анхаарлаа хандуулж, ямар нэг алхам хийж байсан юм билээ. Хайлуулах үйлдвэр байгуулах судалгааг 1987 онд анх Ш.Отгонбилэг захирал ЗХУ-ын өнгөт төмөрлөгийн “Гипроцветмет” хүрээлэнгээр хийлгэсэн түүхтэй. Түлш, эрчим хүч, геологи, уул уурхайн үйлдвэрийн яамны зөвлөл судалгааг нь үндэслэн 1989 онд “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийг түшиглэн зэс болон молибден хайлуулах үйлдвэрийг цогцолбороор барих нь зүйтэй гэсэн шийдвэр гаргасан байдаг. Тэгэхээр “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийг түшиглэн зэс хайлуулах үйлдвэр байгуулах судалгааг 37 дахь жилдээ хийж байна гэж ойлгох хэрэгтэй. 
Ерөнхийд нь зэс хайлуулах үйлдвэрийн байршил, технологи, хүхрийн давхар ислийг яах вэ гэсэн гурван талаас нь ярья. Засгийн газрын захиалгаар Японы JICA агентлаг зэс хайлуулах үйлдвэрийн судалгааг хийсэн байдаг. Тэднийх 4-5 шалгуур үзүүлэлтээр судлаад хамгийн боломжтой газар нь Эрдэнэт гэж дүгнэсэн. Мөн катодын зэсээрээ өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэвэл илүү ашигтай гэж дүгнэсэн. “Оюутолгой” ХХК-ийн зэс хайлуулах үйлдвэрийн судалгааг Канадын “Hatch” компаниар хийлгэхэд мөн л байршлын хувьд Эрдэнэт хамгийн тохиромжтой гэж тогтоосон байдаг. Аж үйлдвэржилтийн үндэсний хорооны Зэсийн дэд хорооны хурлаар Эрдэнэтэд барих нь зүйтэйг 2023 онд бас баталгаажуулсан. 
Харин зэс хайлуулах технологийн судалгааг “Эрдэнэт үйлдвэр” дэлхий дээр байгаа бүх хайлуулах технологийн патентыг эзэмшигч компани тус бүртэй нь хамтарч хийсэн юм билээ. 1987 онд ЗХУ-ын “Гипроцветмет” хүрээлэнтэй Ванюковын, 1995 онд Канадын “Noranda Minerals Inc, Canada”, BGRIMM хүрээлэнгийн “Norando”, 1997 онд Австралийн “Ausmelt” компанийн “Ausmelt”, 1999 онд ОХУ-ын “Гипроцветмет” хүрээлэнгийн ПЖВ, 2002 онд Финландын “OUTOTEC” фирмийн “Flash Smelting” технологийн судалгаануудыг хийсэн.
Ингээд энэ олон жилийн судалгааны ажлыг дүгнээд, “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн ерөнхий захирлаар Ц.Даваацэрэн захирал ажиллаж байх үед буюу 2014 онд БНХАУ-ын “ENFI engineering” хүрээлэнгийн SKS технологийг хөрөнгө оруулалт болон урсгал зардал хамгийн багатай гэж хайлуулах технологиороо сонгосон. Канадын “Hatch” 2018 онд дэлхий дээрх хайлуулах технологуудыг харьцуулсан судалгааг танилцуулсан. Ингээд хөрөнгө оруулалт болон урсгал зардал хамгийн багатай технологиор SKS-ийг тодорхойлсон. Хайлуулах үйлдвэр барихад хамгийн том бэрхшээл хүхрийн давхар ислийг яах вэ гэдэг асуудал байдаг.
-Зэс хайлуулах үйлдвэрээс гарах хүхрийн хүчлээ аюулгүй байдлаар зохицуулах нь байршил, технологи сонгохоос чухал гэж ойлгодог.
-Хүмүүс хүхрийн хүчил гардаг гэж ярьдаг. Хүхрийн давхар исэл гэдэг хий гардаг. Харин хүхрийн давхар ислийг хүхрийн хүчил юм уу эсвэл элементийн хүхэр болгож болно. Хүхрийн давхар ислийг саармагжуулах олон арга бий. 
Хөвсгөлийн фосфоритын ордыг ашиглаад фосфорын бордоо үйлдвэрлэх судалгааг ЗХУ-ын үед хийсэн. Төмөр зам барих тооцоо ч байдаг. Би сайд байх үедээ фосфоритын бордооны талаар судалгаа хийлгэсэн. Нэгдүгээрт, хөвсгөлчүүд фосфоритын ордоо ашиглуулахад бэлэн биш юм билээ. Хоёрдугаарт, Эрдэнэтэд тээвэрлэж авчрах зардал маш өндөр. Бараг алт шиг үнэтэй болно. Гуравдугаарт, фосфорын бордоо үйлдвэрлэлээ гэхэд манайх Орос, Хятадын хаагуур нь зарах вэ. Хятад фосфорын бордооны үйлдвэрлэлээр дэлхийд нэг, Орос дөрөвдүгээрт бичигддэг. Дотоодод хэрэглээ бараг байхгүй. 
Хүхрийн давхар ислийг жоншны баяжмалтай нийлүүлж фторт хөнгөн цагаан, фторт устөрөгч үйлдвэрлэх боломж бий. Фторт хөнгөн цагаан үйлдвэрлэхийн тулд бидэнд хөнгөн цагаан (боксит) хэрэгтэй. Хөнгөн цагаан Оросоос авна. Гадаадаас түүхий эдийн хамааралтай байх нь зөв шийдэл биш. Хүхрийн хүчлээ жонштой нийлүүлж фторт устөрөгч үйлдвэрлэлээ гэхэд төвлөрсөн агуулахуудад голдуу ашигладаг. Ингэж ашиглах нь Хятадад түгээмэл. Үйлдвэртэй нь зэрэгцүүлээд том том хөргөлтийн агуулахууд барьсан байдаг юм билээ. Өөр хэрэглээ бараг байхгүй. Үүнийг манайхан хайлуурын хүчил гэж нэрлээд байгаа. Тээвэрлэхэд хүндрэлтэй.
Хүхрийн давхар ислээр цэвэр элементийн хүхэр үйлдвэрлэх боломж бий. “Эрдэнэт үйлдвэр” ийм аргаар хүхрийн давхар ислийг саармагжуулахаар зорьж байгаа. ENFI патентыг нь эзэмшдэг юм. Лабораторийн болон хагас үйлдвэрлэлийн туршилт амжилттай болсон. Туршилтын үйлдвэрийг Шинжаан Уйгурт барьсан. Тэнд хүхрийн давхар ислийг элементийн хүхэр болгох туршилт хийж эхлээд байгаа. 
Бид өнгөрсөн сарын эхээр очиж үзлээ, үр дүнг нь сонслоо. Ямартай ч Шарын голын нүүрснээс хий гаргах ажил амжилттай болсон байна. Одоо 1 тонн элементийн хүхэр үйлдвэрлэхэд хэдэн тонн нүүрс зарцуулах вэ, элементийн хүхрийн гарц ямар байх вэ гэдгийг тогтоох, бас эдийн засгийн тооцоон дээр ажиллаж байгаа. Ирэх есдүгээр сард тодорхой дүгнэлт гарчихна. 
Хятад улс жилд найман сая тонн элементийн хүхэр гадаадаас авдаг. Бид элементийн хүхрээ Хятадын зах зээлд борлуулна. Байршил, технологио сонгосон, хүхрийн давхар ислийг хэрхэх аргаа олчихсон учраас зэс хайлуулах үйлдвэр барина, барих барихдаа технологийн парк хэлбэрээр барина гэдгээ 2023 оны есдүгээр сард “Mongolian mining week 2023” арга хэмжээн дээр танилцуулсан. Сая Канадын PDAC-2024 дээр илтгэл тавьж, дэлхий дахинд зарлалаа. 
Дан ганц хайлуулах үйлдвэр ашиг багатай. Өгөөжийн дотоод норм 6-7 хувь. Тэгэхээр гол ашгаа дараагийн шатны өртөг шингэсэн үнэлэмж өндөртэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлээс олно. Зэс утас, кабелийн ТЭЗҮ, зэс нано нунтагийн ТЭЗҮ-г хийгээд, Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зөвлөлд өгсөн. Манайх зэс утас, кабель, зэс хоолой, труба, нунтаг, ялтас зэргээс илүү ашиг олно. 
Үйлдвэр технологийн паркийн төслийг маань гадаадууд сонирхож байна. Өнгөрсөн долоо хоногт Арабын нэгдсэн Эмиратаас хөрөнгө оруулалтын сангийн төлөөлөл ирж, хамтарч ажиллах хүсэлтээ илэрхийллээ. Японы том хөрөнгө оруулагч “Мицуй”-гийнхан бас ирж уулзсан. 
Орхон аймаг үйлдвэр технологийн паркийн зориулалтаар 1200 га газар эзэмшүүлсэн. Үйлдвэр технологийн паркийн авто зам, төмөр зам дуусах шатандаа орж байна. Усан хангамжийг шийдэх гүйцэтгэгч тентерт шалгараад, ажлаа эхлүүлсэн. Цахилгаан хангамжийн зураг төсөл дууссан. “Эрдэнэт үйлдвэр” одоогийн байдлаар дэд бүтцэд 40 гаруй сая ам.долларын хөрөнгө оруулаад байна. Бид 2027 он гэхэд хайлуулах үйлдвэрээ барьж дуусгахаар төлөвлөсөн. Мөн молбиден баяжуулах үйлдвэр ч барина. 

-Үйлдвэрүүд барих хөрөнгө оруулалтыг “Эрдэнэт үйлдвэр” өөрийн мөнгөн урсгалаар шийвэрлэх үү, эсвэл нэмэлт санхүүжилт авах уу. Ямар байдлаар хөрөнгө оруулалтаа шийдвэрлэхээр төлөвлөж байна вэ? 
-Засгийн газраас “Эрдэнэт үйлдвэр” өөрсдөө санхүүжүүл гэсэн тогтоол гарсан байдаг. Сүүлийн жилүүдэд, ялангуяа 2023 онд “Эрдэнэт үйлдвэр” үйлдвэрлэл, эдийн засгийн түүхэн рекорд амжилтууд гаргасан. Бид анх удаа дөрвөн их наяд төгрөг давсан борлуулалт хийсэн. 1.2 тэрбум ам.долларын борлуулалт хийсэн гэсэн үг. Мөн анх удаа хоёр их наяд төгрөг давсан татвар, хураамжийг улсын төсөвт төвлөрүүллээ. Улсын нийт төсвийн 11 хувийг “Эрдэнэт үйлдвэр” бүрдүүлсэн байна. Ингээд 800 гаруй тэрбум төгрөг буюу 200 гаруй сая ам.долларын цэвэр ашигтай ажилласан. 
Бага мөнгө биш. Гэхдээ зэс хайлуулах үйлдвэрт том хөрөнгө оруулалт шаарлагатай. Тэгэхээр банкнаас зээл авах, бонд гаргах гэх мэт боломжууд бий. Жишээ нь Чилийн төрийн өмчит зэсийн компани “Codelco” хүчин чадлаа нэмэгдүүлэхийн тулд 30 жилийн хугацаатай хоёр тэрбум ам.долларын бонд гаргалаа. Манай үйлдвэр одоогоор ямар ч өргүй, сүүлийн гурван жилийн санхүүгийн үйл ажиллагаандаа KPMG -гээр аудит хийлгэсэн. 
-Үйлдвэр технологийн паркийн нийт хөрөнгө оруулалтын төсөөлөл хэдэн ам.доллар вэ?
-Хайлуулах үйлдвэрийн ТЭЗҮ-ийг 2019 онд 762 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалттай байхаар хийсэн. Мэдээж энэ бол ковидын өмнөх үеийн тооцоо. Цар тахлын үед түүхий эд, барилгын материал, тээврийн зардлын үнэ өссөн. Элементийн хүхрийн үйлдвэрийн түршилтын үр дүнгээр хөрөнгө оруулалтын хэмжээ нэмэгдэх байх. ТЭЗҮ-ийн тодотголоор орж ирэх ёстой. 
Харин нөгөө хоёр эцсийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалт харьцангуй бага. Эрдэс баялгийн зөвлөл хэлэлцээгүй байгаа учраас тоо хэлээд яах вэ. Ерөнхийдөө “Эрдэнэт үйлдвэр” өөрөө хөрөнгө оруулах боломжтой. Мэдээж бүтээгдэхүүнээр барьцаалж, “offtake” гэрээ хийх боломжтой. Молбидены баяжуулах үйлдвэр барихад 40 сая ам.доллар шаардлагатай гэсэн тооцоо гарсан. 
Жишээ нь, манайх “Самсунг” компанитай 30 жил худалдааны түнш яваа. “Самсунг”-ийн удирдлагуудтай уулзахдаа “Танайхан гар утсанд ордог зэсийг манай Эрдэнэтээс 30 гаруй жил авлаа. Та нар гар утасны жижиг зэс деталын үйлдвэрийг бидэнтэй хамтарч Монголд барь” гэж хэлдэг. Бид өөрсдийн технологитой, үйлдвэр барих туршлагатай, патент эзэмшигч компаниудад үйлдвэрийн тодорхой хувийг эзэмшүүлээд, хөрөнгө оруулалтыг нь аваад, хамтарч ажиллах бодлого баримтална. 
Тогтвортой үйл ажиллагаанаас хөрөнгө оруулалт, ашгаа олох бодлоготой, зах зээлээ мэдэрдэг, байр сууриа олсон компанитай хамтрах хэрэгтэй. Технологи шингэсэн бүтээн байгуулалтад “түлхүүр гардуулах” нөхцөл тэр болгон таардаггүй. Түлхүүр гардуулсны дараах хэвийн, найдвартай үйл ажиллагаа маш чухал байдаг. Бид үйлдвэрлэж чадлаа ч бүтээгдэхүүнээ зарж чадахгүй байх эрсдэл бас бий. 
-Технологийн паркийн үйлдвэрт хөрөнгө оруулах сонирхолтой компанид хувьцааныхаа хэдэн хувийг амлах вэ?
-Одоогоор 15 орчим хувийг амлана гэсэн төсөөлөлтэй байгаа. Патент, технологи эзэмшигч компанийн сонирхлыг үйлдвэрийн хэвийн, тасралтгүй үйл ажиллагаанд заавал шингээх хэрэгтэй гэж бодож байгаа. Мэдээж энэ бүх зүйлээ толгой компани болон Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар дээр ярьж эцэслэн шийднэ шүү дээ.
-“Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн хувьцааны тодорхой хувийг хөрөнгийн зах зээлд арилжиж, үйлдвэр барих санхүүжилтээ босгох боломж бий. Хувьцааныхаа тодорхой хэсгийг хөрөнгийн биржээр дотоодын хөрөнгийн зах зээлд арилжвал одоогийн залуус баярлах байх. Та “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийг олон нийтийн компани болгох талаар ямар байр суурьтай хүн бэ?
-“Эрдэнэс Тавантолгой” компанийн хувьцааны 20 гаруй хувь нь иргэдийнх болчихлоо. “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн хувьд олон нийтийн компани болгоход шийдэх нэг зүйл нь 49 хувийн асуудал. Энэ асуудал шийдэгдсэн тохиолдолд олон нийтийн, нээлттэй компани болох талаар хөндөгдөх болов уу гэж боддог. 
Ерөнхий сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын зүгээс энэ чиглэлийн бодлого баримталж байгааг мэднэ. Олон нийтэд нээлттэй компани болгох тал руу үе шаттай ажлууд хийж байгаа. 2022 онд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайдын хувиар Канадын PDAC-д оролцохдоо Торонтогийн хөрөнгийн биржийн Уул уурхайн асуудал хариуцсан захирал Д.Макферсонтой уулзаж, Монголын төрийн өмчит уул уурхайн компаниудыг нээлттэй болгох чиглэлээр хамтарч ажиллах санал тавьсан юм. Тэд ч хүлээн авч, Монголын компаниудыг Торонтогийн хөрөнгийн биржид гарахад илүү дөт замыг зааж өгч хамтарч ажиллахад бэлэн гэдгээ илэрхийлсэн. 
Бид 2021-2023 оны үйл ажиллагаандаа олон улсын аудит хийлгэснийг дээр дурдсан. Бас зээлжих зэрэглэлээ S&P -гээр тогтоолгохоор төлөвлөөд байна. Канадын хариуцлагатай уул уурхайн TSX гэж олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн стандарт бий. “Эрдэнэт үйлдвэр”-т энэ стандартыг нэвтрүүлнэ. Ерөнхийдөө бэлтгэл ажлыг хийгээд явж байгаа гэж ойлгох хэрэгтэй. 
-“Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн хувьцааны 49 хувьтай холбоотой ямар асуудал байдаг юм бэ?
-“Эрдэнэт үйлдвэр” 100 хувь төрийн өмчит болсон. Монгол Улсын баатар үйлдвэр боллоо. “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийн үйл ажиллагаанд 49 хувьтай холбоотой ямар ч асуудал, эрсдэл байхгүй. Харин хууль шүүхийн шатанд дуусаагүй асуудал бий. Эцэслэн шийдвэрлэх шаардлагатай асуудал.
-Олон улсын нэр хүнд бүхий санхүүгийн байгууллагын шинжээчид тонн зэсийн үнэ 2025 онд 12 мянган ам.доллар хүрнэ гэсэн төсөөлөл хийж байна. Зэсийн үнийн өөдрөг төсөөлөл “Эрдэнэт үйлдвэр” төдийгүй, монголчуудын инээдийг хүргэсэн сайн мэдээ гэдэгтэй та санал нийлнэ биз дээ.
-Тэгэлгүй яах вэ. Бид гадаадын том экспертүүдээс зөвлөгөө авдаг. Тиймээс Монголд зэсийн үнийн хамгийн бодит төсөөллийг манайх хийж чадах байх. Жишээ нь, “Голдман сакс” 2025 онд зэсийн үнэ 15 мянган ам.доллар болно гэсэн. Гэтэл зарим нь зэсийн үнэ 8500 ам.доллар хавьцаа байна гэж байна. 
Хэрэглээний хэмжээ зэсийн үнэд гол нөлөөтэй. Энэ талаас нь харвал хэрэглээ тогтмол өсөж байгаа. 2050 он гэхэд дэлхийн зэсийн хэрэглээ гурав дахин өсөх төсөөлөл бий. Энэ нь цахилгаан машин, сэргээгдэх эрчим хүчний үйлдвэрлэл өсөж байгаатай холбоотой.
Сүүлийн нэг жилд хэд хэдэн улс зэсийг чухал ашигт малтмалын жагсаалтдаа орууллаа. Хэрэгцээ ихтэй болж байгаа учраас чухал гэсэн ангилалд оруулж байна. Зэсийн хэрэгцээ ихсэж байхад дэлхийн ордуудын агууламж тогтмол буурч байна. Ганц “Эрдэнэт”-ийнх ч буураагүй байгаа биз. Эдгээр нөхцөлөөс харахад зэсийн ирээдүй сайхан байна. 
Панамын “Кобре Панама” гээд зэсийн том уурхай 2023 оны арванхоёрдугаар сарын эхээр хаагдсан. Жилд 300 мянган тонн цэвэр зэс үйлдвэрлэдэг уурхай. Манайхаас 2.5 дахин их хүчин чадалтай гэсэн үг. “Кобре Панама” гэдэг ордыг Канадын “First Quantum” компанид ашиглуулах Засгийн газрын гэрээгээ Панам улсын Үндсэн хуулийн цэц хүчингүйд тооцсон учраас уурхайн үйл ажиллагаа зогссон. Тухайн гэрээг Панамын ард түмэнд ашиггүй гэж үзээд хүчингүй болгосон юм билээ. 
Дэлхийн уул уурхайн томууд болох “Anglo American”, “BHP” компанийн үйлдвэрлэлийн төсөөлөл, прогноз буурч эхэлсэн. Тэгэхээр 2024 онд зэсийн баяжмалын дутагдал үүсэхээр харагдаж байгаа нь зэсийн үнэ сүүлийн үед өсөхөд нөлөөллөө. Гэхдээ тааж хэлэхэд бэрх зах зээл л дээ.]]> ahiimaa Mon, 27 May 2024 21:33:41 +0900 Ц.Элбэгдоржийг төрийн өндөрлөгт гарах тоолонд би шоронд ордог http://aranshin.mn/index.php?newsid=1422 http://aranshin.mn/index.php?newsid=1422
]]> ahiimaa Tue, 23 Apr 2024 19:14:13 +0900